De Tweede Wereldoorlog in 100 voorwerpen

Chris van Gorp

De komende twee jaar staat de Tweede Wereldoorlog weer volop in de aandacht. Dit is eenvoudig te verklaren; in 2014 is het 70-jarig jubileum van D-Day en Operatie Market Garden – het begin van de bevrijding van Nederland – en in 2015 het jubileum van de Duitse en Japanse capitulatie waarmee de Tweede Wereldoorlog tot een eind kwam. En met jubilea komt nu eenmaal een opleving in aandacht voor het onderwerp. Zo zond de Publieke Omroep de serie Na de Bevrijding uit, is het leven van Anne Frank voor het eerst op het toneel te zien en verschijnen er ongetwijfeld weer veel publicaties over ‘de Oorlog’ op zowel lokaal, nationaal en internationaal niveau.

De Kunsthal te Rotterdam besloot Ad van Liempt (bekend van o.a. Nova, Andere Tijden en diverse publicaties over de Tweede Wereldoorlog) aan te trekken als gastcurator en gaf hem een van de tentoonstellingsruimtes om aldaar een expositie over de Tweede Wereldoorlog samen te stellen. Uit de collecties van 25 Nederlandse oorlogs-, bevrijding- en herdenkingsmusea en enkele privécollecties koos hij 100 voorwerpen die volgens hem het exposeren waard zijn.[1] De tentoonstelling is een groot succes, binnen één maand trokken ruim 35.000 mensen naar de Kunsthal om haar te zien.[2]

Eenvoudig en indrukwekkend
De opzet is vrij simpel. In een grote lege ruimte zijn 99 voorwerpen geplaatst (het honderdste voorwerp, een tank, is om praktische redenen buiten de Kunsthal te bezichtigen) op sokkels en voorzie deze van een begeleidende tekst en nummer. Hoewel de honderd voorwerpen chronologisch geordend zijn is er geen vaste volgorde, geen looproute. Pak je de lift dan kom je uit bij het eerste voorwerp, pak je de looproute naar boven kom je uit bij de laatste paar voorwerpen uit de tentoonstelling. Men kan dus zelf bepalen wat men wil zien, in welke volgorde en wanneer. Er zijn genoeg in het oog springende voorwerpen die gelijk je aandacht trekken (denk aan een enorme SS vlag, het ‘foute’ schilderij De Nieuwe Mensch en een amfibisch voertuig wat geallieerde troepen gebruikten bij de landing op Walcheren) waardoor het verleidelijk is langs de kleinere voorwerpen heen te lopen. Dit zou echter zonde zijn, aangezien hier ook zeer interessante stukken tussen zitten. Men kan hierbij denken aan de knikkers van Anne Frank – het pronkstuk van de tentoonstelling – maar ook aan een kindertruitje van hondenhaar gebreid tijdens de koude Hongerwinter van 1944-45 en een tondeuse waarmee moffenmeiden kaalgeschoren zijn.[3]

Er is een mooie balans tussen de voorwerpen waarmee we allemaal bekend zijn en die we direct aan ‘de Oorlog’ koppelen (denk aan het beruchte bordje met het opschrift Voor Joden Verboden), en voorwerpen waarbij deze koppeling aan de oorlog minder voor de hand ligt. Zo zijn er voorwerpen die je raken, juist door het verhaal wat erachter zit: een stuk hout is niet bijster interessant, totdat blijkt dat het een biels van de Birma spoorweg is. Maar ook een typemachine waarbij een van de toetsencombinaties het SS logo produceerde, of een Sinterklaaspak waarbij men de cape en mijter gebruikte als opbergruimte tijdens het distribueren van illegale krantjes. Persoonlijk werd ik erg geraakt door één van de vijf originele houten herdenkingskruizen die in 1945 op de Waalsdorpervlakte geplaatst werd ter herdenking van de aldaar geëxecuteerde verzetsleden. Ik rilde bij het zien van het sinistere bord dat op het perron van Westerbork stond met het opschrift: “Westerbork Auschwitz, Auschwitz-Westerbork”, waarmee de suggestie op een mogelijke terugreis gewekt werd. Een reis die nooit kwam. Maar het meest indrukwekkende vond ik zelf een rol gele stof. Ik ben bekend met de Holocaust en de industriële schaal en organisatie ervan, heb de bergen koffers en haren in Auschwitz gezien, maar deze simpele lap gele stof bedrukt met sterren maakte het voor mij eensklaps duidelijk dat ook de Jodenvervolging in Nederland een industrieel proces was. Kippenvel.[4]

Vergeten verhalen
Wat ook interessant is, is dat de tentoonstelling aan de ene kant vergeten verhalen en angsten aankaart, maar ook duidelijk een product van deze tijd is en daardoor enkele duidelijke eigentijdse keuzes en prioriteiten legt. Zo raakte ik bekend met een deels uitgevoerde operatie van de Duitsers om alle kerkklokken in te zamelen om deze vervolgens te smelten en als grondstof voor kanonnen te gebruiken, gesymboliseerd door een kerkklok die het wel overleefd heeft. Maar ook de angst voor de inzet van gifgas – een niet irreële angst in 1940 met de horrorverhalen van de Eerste Wereldoorlog nog vers in het achterhoofd – werd mooi in beeld gebracht door een kinderwagen van staal en plexiglas om de kinderen van Prinses Juliana te beschermen tijdens een mogelijke gifgas aanval. Een duidelijk voorbeeld dat aantoont dat elke generatie haar verleden op een eigen manier analyseert, interpreteert en vertelt, is de aandacht die de tentoonstelling heeft voor de oorlog in Azië en Nederlands-Indië.  Hiervoor is de laatste jaren steeds meer aandacht gekomen. Het meest interessante en illustratieve voorbeeld vond ik zelf de vulpen van de Anton de Kom, Surinaamse nationalist (auteur van Wij slaven van Suriname) die door deze activiteiten gedwongen werd in Nederland te wonen en tijdens de Oorlog in Den Haag redactielid van het linkse verzetsblad De Vonk werd. Hij werd opgepakt en overleed in 1945 in het concentratiekamp Kamp Sandbostel. De pen van iemand die deze als zwaard gebruikte om onrecht te bestrijden. Zelden zei een klein, simpel gebruiksvoorwerp zoveel.[5]

De tentoonstelling is een absolute aanrader voor iedereen met ook maar enige interesse in de Tweede Wereldoorlog. Het is dan ook zonde dat deze expositie slechts tot en met 5 mei te bezichtigen is. Een tentoonstelling die zo goed doordacht is, verdient het om verlengt te worden. Mocht je de komende maanden in de buurt van Rotterdam zijn, is het bijna misdadig om de Kunsthal links te laten liggen.

De tentoonstelling De Tweede Wereldoorlog in 100 Voorwerpen is nog tot en met 5 mei 2014 te bezichtigen in de Kunsthal te Rotterdam. Zie www.kunsthal.nl en www.tweedewereldoorlog.nl/100voorwerpen/ voor meer informatie.

Een diepere reflectie op deze recensie verschijnt in het volgende nummer van Volonté Générale, begin juni.

Chris van Gorp (1986) studeerde Politieke Geschiedenis en Conflict Studies. Momenteel is hij als gids en medewerker educatiebeleid verbonden aan het Nationaal Bevrijdingsmuseum 1944-1945 te Groesbeek.



[2] Arthur Graaff, “De Tweede Wereldoorlog is handel. Nu in Rotterdam.” http://www.hpdetijd.nl/2014-03-19/de-tweede-wereldoorlog-is-handel-nu-in-rotterdam/ geraadpleegd op 20-3-2014

[3] Nationaal Comité 4 en 5 Mei, De Tweede Wereldoorlog in 100 Voorwerpen; Gids bij de tentoonstelling (Rotterdam 2014) pp. 39, 47, 67, 80, 87, 96

[4] Nationaal Comité 4 en 5 Mei, De Tweede Wereldoorlog in 100 Voorwerpen, pp. 10, 24, 32, 38, 40, 61, 81.

[5] Ibid, pp. 1, 15 en 45.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *

De volgende HTML tags en attributen zijn toegestaan: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>