Gemengde gevoelens over samengesteld werk Rosanvallon

Martijn van den Boom

Ruim twee jaar geleden ontving de Franse historicus en politiek denker Pierre Rosanvallon de Spinozalens. Ter gelegenheid hiervan werd in Nederland het boek Democratie en tegen-democratie uitgebracht. In het boek zijn verschillende teksten van en over de denker samengebracht. Het boek begint met een uitgebreide inleiding op het leven en het werk van Rosanvallon geschreven door Ido de Haan, hoogleraar Politieke Geschiedenis te Utrecht en juryvoorzitter van de Spinozalens 2012. Daarna komt Rosanvallon aan het woord. Eerst in een interview met Frank Meester – als docent verbonden aan de Haagse Hogeschool – afgenomen  naar aanleiding van het winnen van de prijs. Hierna volgen een viertal teksten van de hand van Rosanvallon: de Spinozalezing en de drie inleidingen van Rosanvallons drieluik over hedendaagse democratie.

Sinds het eind van de jaren 1970 mengt Rosanvallon zich in het Franse politieke debat. Aanvankelijk was hij vakbondsman, maar in 1983 zette hij de stap naar de academische wereld en werd onder leiding van François Furet lector aan de École des hautes études en sciences sociales (EHESS). Ook als academicus bleef hij actief als publiek intellectueel in denktanks, tijdschriften en onderzoeksscholen.[i] Een flink aantal publica-ties, waaronder 23 boeken, volgden.[ii] Hoewel Rosanvallon zich gericht heeft op de Franse geschiedenis in zijn vroege werk, is zijn politiek filosofisch werk niet alleen gebonden aan Frankrijk. Ido de Haan wijst er in zijn inleiding op dat Rosanvallon zelfs actief een internationaal publiek opzocht. Zijn werk is in verschillende talen vertaald en gepubliceerd. De bundel Democratie en tegen-democratie vormt de eerste – en tot op heden de enige – Nederlandse vertaling van zijn werk.[iii]

Democratie en tegen-democratie is een bloemlezing, een samengesteld werk van 166 pagina’s tekst (inclusief noten en (deel)titelbladen). Hiervan neemt Rosanvallon zelf honderd pagina’s voor zijn rekening. Wie denkt te maken te hebben met een vertaling van het standaardwerk La contre-démocratie (2006) komt bedrogen uit: slechts de inleiding is er in te vinden. Dit samengestelde karakter van het boek wekt gemengde gevoelens op.

Het samengestelde werk vormt een prettige inleiding op het werk van Rosanvallon. De inleiding, het interview en de Spinozalezing geven een helder overzicht van de context waarin de Franse denker zich beweegt. In eerste instantie laat het zien wat de ontwikkeling van Rosanvallons carrière is geweest: een man van de praktijk, die overstapte naar de universitaire wereld, maar toch ook zijn publieke rol niet kon loslaten. Tevens geeft het inzichten in de intellectuele inspiratiebronnen en academische scholen waartoe Rosanvallon behoort. Hierdoor is het mogelijk om de zijn ideeën in een bredere context te plaatsen en de keuzes voor zijn onderwerpen beter te begrijpen.

De belangrijke thema’s in zijn werk worden aan de hand van de inleidingen van het eerder genoemde drieluik – La contre-democratie (2006), La légitimité démocratique (2008) en La société égaux – met de lezer gedeeld. Deze inleidingen vormen een introductie op het hedendaagse werk van Rosanvallon. Het zijn redelijk uitgebreide inleidingen en ze gaan de diepte in. Doordat de inleidingen niet louter een opsomming der hoofdstukken zijn, geven ze de lezer van de bundel uitgebreid inzicht in de belangrijke thema’s die Rosanvallon behandeld. Bijvoorbeeld, de inleiding van  La contre-democratie, ‘Wantrouwen en democratie’, stipt al de drie dimensies van tegendemocratie – toezichtsmacht, sanctie- en belemmer-machten, en volk als rechter (cursivering Rosanvallon, Red.) – aan.[iv]

Desondanks weet de bundel niet te overtuigen. Inhoudelijk slaat het een groot gedeelte van Rosanvallons werk over. Naast politiek denker is Rosanvallon ook historicus. Hoewel zijn geschiedkundige werk met name is gericht op de Franse geschiedenis,[v] biedt het ook inzichten die buiten Frankrijk van belang zijn.[vi] Voor een vollediger beeld van het werk van Rosanvallon zou het dan ook beter zijn om in ieder geval ook een gedeelte van een van zijn geschiedkundige werken op te nemen. Naast het drieluik over de actuele staat van democratie, bestaat er ook een geschiedkundige trilogie over de ontwikkeling van de democratie in Frankrijk – Le sacre du citoyen (1992), La peuple introuvable (1998) en La démocratie inachevée (2000). De vraag rijst op waarom de uitgever bijvoorbeeld niet de inleidingen van deze boeken in Democratie en tegen-democratie heeft opgenomen. Het zou een logische aanvulling zijn.

Qua opzet slaagt de bundel er niet in om zich aan de gedachte te onttrekken dat het niet echt een boek van Rosanvallon is. Zoals hierboven gezegd, van de 166 pagina’s zijn er slechts honderd door de Franse denker zelf geschreven. Tijdens het lezen beklijft het gevoel dat het boek louter als inleiding op Rosanvallon is bedoeld en dat er terloops nog even een paar teksten van hem als bijlage zijn toegevoegd.  Hierdoor ademt het werk vluchtigheid uit en geeft het een gevoel dat Democratie en tegen-demcratie een allegaartje is. Dit laatste wordt versterkt door de inclusie van het interview. Waar het stuk van De Haan een welkome introductie op het werk van Rosanvallon is, het overzichtelijk is en fijn leest, voelt het interview geforceerd en overbodig.

Is het boek vanwege de bovengenoemde kritiekpunten een gemiste kans? In antwoord op deze vraag is het goed om voor ogen te houden voor welke lezers dit boek is bedoeld. Voor de geïnteresseerde leek vormt het werk een goede inleiding. Zij die niet thuis zijn in hedendaagse politiek-filosofische debatten vinden in de bundel genoeg stof tot nadenken. Het concept tegendemocratie is een interessante analyse van de huidige politieke samenleving en is op zichzelf al van genoeg waarde om de publicatie bestaansrecht te geven.

Door de wol geverfde politiek filosofen en historici die bezig zijn met het onderwerp democratie zullen weinig nieuws vinden. Voor hen zijn de denkbeelden die naar voren komen in deze bundel waarschijnlijk reeds bekend. In dezen is eigenlijk alleen de inleiding van De Haan met zijn contextschets interessant voor als men op een heldere manier snel inzicht wil krijgen in de positie van Rosanvallon in de academische wereld.

Het is frappant dat Rosanvallon blijkbaar zo’n belangrijk denker is dat hij de Spinozalens verdient, maar niet zo belangrijk om zijn werk, of in ieder geval een van zijn werken, integraal te vertalen. Hopelijk stimuleren de verkoopcijfers van Democratie en tegen-democratie de uitgever om meer van Rosanvallon te publiceren. Kopen dus!

| P. Rosanvallon, Democratie en tegen-democratie (Uitgeverij Boom; Amsterdam 2012). ISBN 9789461050175. Paperback € 15,30.

Martijn van den Boom (1987) is historicus en politiek filosoof. Op dit moment werkt hij als adviseur voor UWV.


[i] I. de Haan, ‘De democratie als werk in uitvoering. Pierre Rosanvallon over democratie, representatie en gelijkheid’, in P. Rosanvallon, Democratie en tegendemocratie (Amsterdam 2012) 9-47, aldaar 14-21.

[ii] ‘Publicaties van Pierre Rosanvallon’, in in P. Rosanvallon, Democratie en tegendemocratie (Amsterdam 2012) 167-169.

[iii] De Haan, ‘De democratie als werk in uitvoering’, 43.

[iv] P. Rosanvallon, ‘Wantrouwen en democratie. Inleiding tot La contre-démocratie’ in in P. Rosanvallon, Democratie en tegendemocratie (Amsterdam 2012), 91-122, aldaar 102-109.

[v] De Haan, ‘De democratie als werk in uitvoering’, 31.

[vi] Ibidem, 43.

3 thoughts on “Gemengde gevoelens over samengesteld werk Rosanvallon

  1. Leuk onderwerp. Interessante schrijver. Alleen jammer dat je helemaal niet uitlegt wat Rosanvallons visie op democratie is en wat het concept tegendemocratie betekent.

  2. Eens met Jens. Goed dat het boek hier besproken wordt, maar de recensie zou iets meer mogen behelzen dan ‘het gevoel’ dat de lezer krijgt bij het lezen van dit boek. Er is misschien ook een reden dat Rosanvallon zo weinig vertaald wordt, want hij blijft kleven in academische discussies en weet weinig door te dringen tot actueel urgente debatten.

  3. Dank voor jullie reacties. Achteraf ben ik het er mee eens dat ik meer in had mogen gaan op de daadwerkelijke inhoud van Rosanvallons ideeën en me niet alleen op het karakter van het boek had moeten concentreren.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *

De volgende HTML tags en attributen zijn toegestaan: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>