De oorsprong van onze politiek

Dieuwertje ten Brinke

‘Misschien wel de meest besproken hedendaagse politiek en historisch denker’, zou Francis Fukuyama deze titel inmiddels mogen dragen? Als contemporain filosoof pakt hij de dingen niet verkeerd aan: met een wereldwijd gelezen werk over het einde van de geschiedenis op zijn naam komt hij nu met een alomvattend geschrift om de oorsprong van onze politiek te ontleden. Raar staan we hier niet van te kijken – Fukuyama is zelfs wat aan de late kant – want tien jaar geleden werd zijn eerdere visie op de geschiedenis op losse schroeven gezet door de aanslagen in New York. Tijd om nog eens kritisch naar zijn beeld van de geschiedenis te kijken, dat moet zelfs Fukuyama hebben gedacht.

In zijn The end of history and the last man (1992) legt Fukuyama vlak na de val van de Berlijnse Muur de basis voor de idee dat de ideologische ontwikkeling van samenlevingen en de mensheid uiteindelijk zal uitlopen in de vestiging van een liberale democratie in alle staten, een universele waarde. Slagingskans voor deze visie nam echter danig af toen in 2001 op niet mis te verstane wijze bleek dat niet alle staten in de wereld zich in een zelfde richting ontwikkelden als de Verenigde Staten of Groot-Brittannië. Om zijn beeld van de geschiedenis bij te stellen keerde Fukuyama terug naar het begin van de mensheid. Waar komt de oorsprong van onze politiek vandaan en waarom organiseren we ons zoals wij dat doen?

Nog voordat we konden spreken van een politieke organisatie, stelt Fukuyama, organiseerden de jagers en verzamelaars zich op patrimoniale wijze: familiebanden stonden boven welke andere vorm van samenwerking dan ook, volgens de natuurlijke aard van de mens. Echter, bij vergroting van de organisatiestructuur en noodzakelijke strategische samenwerking met niet-familiaire partners – bijvoorbeeld onder druk van oorlog – bleek de organisatie op patrimoniale basis een zwakte en moest er een balans gevonden worden tussen leiderschap door familie of (verre) vriend. De machtige Chinese keizerrijken noemt Fukuyama als één van de voorbeelden: opeenvolgende dynastieën zochten een balans tussen onpersoonlijke bureaucratie en aristocratie.

Omdat Fukuyama zijn theorie met allerhande voorbeelden door de eeuwen heen illustreert, roept hij onvermijdelijk over zich af dat recensenten en andere kritische lezers zijn theorie doortrekken tot het heden. Wellicht is dat zelfs wat hij beoogt. Mischa Velthuis, politicoloog, betoogt dat de maatschappelijke relevantie van het nieuwste werk van Fukuyama aanwijsbaar is door de Arabische lente van 2011:  ‘Het is daarom juist nu extra belangrijk om te begrijpen hoe we aan onze instituties zijn gekomen. Als we beter begrijpen welke historische krachten hebben geleid tot onze huidige samenleving, kunnen we de geschiedenis misschien de gewenste kant opduwen.’[1] Een meer verrassende vergelijking wordt gemaakt in The Guardian: ‘Francis Fukuyama was once a favourite of the US right. His new book, however, is a historical survey showing why the anti-state instincts of the Tea Party movement are wrong.’[2] Waar Fukuyama de staat en politieke instituties ziet als basis voor stabiele regering, wil de Tea Party beweging deze zoveel mogelijk afbreken, volgens Will Hutton.

Hoewel Fukuyama hier de start en niet het einde – zoals in The end of history and the last man- van de politieke geschiedenis bepleit, maakt hij het erg aantrekkelijk om als lezer zelf een slot in te vullen. En dat terwijl het tweede deel van deze kroniek nog moet verschijnen. De kritiek van een historicus zou zijn dat Fukuyama zijn lezers uitdaagt om de geschiedenis te kopiëren naar het heden en hen de hoop geeft daarmee het heden te kunnen beïnvloeden. Praktijk is dat Fukuyama je meesleept naar de krochten van de geschiedenis en vele puzzelstukjes op hun plaats laat vallen. Leesvoer voor de paginaverslinder bij de open haard, maar pas op voor een te groot ‘Oja!’-effect.

Dieuwertje ten Brinke (1988) is parlementair historicus en projectmedewerker bij de Radboud Universiteit Nijmegen.



[1] M. Velthuis, ‘Recensie: de balans tussen familie en staat’, Athenaeum Boekhandel, beschikbaar via: http://www.athenaeum.nl/recensies/francis-fukuyama-origins-political-order (geraadpleegd op 28 november 2011).

[2] W. Hutton, ‘The origins of political order by Francis Fukuyama’, Guardian.co.uk, beschikbaar via: http://www.guardian.co.uk/books/2011/may/20/francis-fukuyama-origins-political-order-review (geraadpleegd op 29 november 2011).

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *

De volgende HTML tags en attributen zijn toegestaan: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>