Dagboek van een jonge dromer

Gaard Kets

Toen Hans van Mierlo ruim een jaar geleden kwam te overlijden, verloor Nederland niet alleen een politiek dier en een echt staatsman, maar ook een schrijver. Een jaar na zijn dood verscheen het boek Het kind en ik, dat gezien kan worden als het begin van een autobiografie die nooit meer zal verschijnen.

In het Vara-programma De Wereld Draait Door las Van Mierlo’s voormalige echtgenote Connie Palmen op indrukwekkende wijze de eerste paar pagina’s van het boekje voor. Minstens even aangrijpend is het voorwoord dat zij schreef bij dit werk. Palmen doet een emotionele poging om te ontdekken hoe haar man in elkaar zat en waarom het ‘ingenaaide meesterwerk dat hem uiteindelijk de zin van zijn geboorte zal onthullen’ er niet kwam. Ze vertelt hoe Van Mierlo was als geliefde, als echtgenoot en als bekende Nederlander. De schrijfster schetst een beeld van een dromerige jongen in het lichaam van een oude man, die zijn  leven zag als een ‘aaneenschakeling van toevalligheden’. Zoals zijn studie Rechten aan de Katholieke Universiteit Nijmegen die hij volgde omdat hij geen echte studie kon kiezen en het leiderschap van zijn partij dat hij deed omdat niemand anders dat wilde doen. Volgens Palmen was Mierlo het summum van de paradox:

‘Een acteur die niet kan spelen, een man die nergens trots op is omdat hij nooit iets heeft gewild, een gelovige die boos is op God omdat Hij niet bestaat, […] een partijleider die nooit lid zou willen worden van een partij, […] een pretentieloze streber, vol van het verlangen een geniaal meesterwerk te schrijven en gehinderd door de angst het talent daarvoor te ontberen.’[1]

Hoewel het emotionele woorden zijn van een vrouw die voor de tweede maal een echtgenoot moet begraven, lijkt zij in deze laatste regel een belangrijke reden te hebben gevonden voor het feit dat Van Mierlo zijn autobiografie nooit heeft kunnen schrijven.

Het Kind en ik is dan ook niet het begin van een standaard autobiografie, maar een mengeling van een familiegeschiedenis van de Van Mierlo’s, een oorlogsverhaal en een beschouwing van de politieke ontwikkelingen vlak voor en tijdens de Tweede Wereldoorlog. Dit alles vanuit het blikveld van de jonge Van Mierlo. De titel van het werk komt van een gedicht van Martinus Nijhoff. In dit gedicht kijkt iemand diep in een vijver en ziet ver beneden het wateroppervlak zichzelf als kind op prachtige wijze het verhaal van zijn leven schrijven. Maar telkens als de vijverkijker het verhaal ziet en begrijpt, doet het kind beneden het water beven en daarmee het verhaal uitwissen. Van Mierlo zal zichzelf in het gedicht hebben herkend, want ook hij schrijft dat het kind dat hij vroeger was naast hem stond bij de optekening van zijn levensverhaal. Ook hij was telkens ontevreden over het resultaat, omdat het kind in hem het zoveel mooier, zoveel perfecter had kunnen opschrijven.

Het achtjarige jongentje staat ook naast Van Mierlo als hij in de zomer van 2008 in de Provence – ‘die door aanhoudende regen malser was dan ooit’ – op het terras van hun vakantiehuis begint met het opschrijven van zijn levensgeschiedenis. Van Mierlo beschrijft hoe hij als negenjarige jongen uitkeek naar het begin van de oorlog, omdat deze al zo lang werd verwacht. Hij vertelt hoe hij met zijn familie vluchtte, tussen de opmarcherende Duitse troepen door, en hoe hij aankomt in het platgebrande Rotterdam. Het is een indrukwekkend verhaal, mede dankzij de verweving met de familiegeschiedenis van de welgestelde familie Van Mierlo. De passage waarin grootmoeder tijdens de discussies over de recessie, na een lang beraad op haar kamertje, besluit om met haar laatste kapitaal alle openstaande rekeningen van het familiebedrijf uit te betalen, had in Tolstoj’s Oorlog en Vrede niet misstaan: ‘Ik heb besloten dat alle cliënten tot de laatste cent betaald worden, […] opdat later mijn kinderen rechtop kunnen lopen door de straten van Breda.’[2]

De auteur weet continu een onopvallende overstap te maken tussen een beschouwend verhaal en de kinderlijke herinneringen uit zijn jeugd. Hij vertelt over hoe zijn vader – die altijd al een hekel aan Duitsers had gehad – gedwongen werd om met de bezetters mee te werken en hoe de kleine Hans de Duitse soldaten die bij hen thuis moesten logeren toch eigenlijk best aardig vond, omdat ze bloemen voor zijn moeder meebrachten. Toch leerde Van Mierlo ook de vernietigende kracht van de oorlog kennen, toen hij op de kostschool in Nijmegen de bombardementen meemaakte die de binnenstad tot een ruïne maakten.

Het geloof was in de oorlog en ook daarna een lastig geval voor de jonge dromer. Van Mierlo was er van overtuigd dat God de wereld vlak voor hem schiep, zodat hij daar door heen kon lopen. Hij meende in de studiezaal van de bibliotheek God te kunnen betrappen door zich razendsnel om te kunnen draaien en te zien hoe de wereld er uit zag als God deze nog niet voor hem had geschapen. Tot zijn grote teleurstelling en verbazing bleek achter hem de wereld gewoon te bestaan. Van Mierlo’s conclusie was dat God blijkbaar sneller kon scheppen dan dat hij zich om kon draaien. Passages als deze zijn tekenend voor de humor die de auteur door zijn werk heen tentoonspreidt, maar geven ook een prachtig inzicht in de gedachtewereld van de jonge Hans.

Het boekje dat Van Mierlo heeft achtergelaten is een prachtig geschreven verhaal over hoe hij de oorlog in relatieve veiligheid beleefde en hoe de familie Van Mierlo daar mee omging. Na nog geen honderd kleine bladzijdes laat Van Mierlo de lezer achter met een gevoel van teleurstelling. Niet omdat het boek niet de moeite waard is om te lezen – in tegendeel – maar omdat hij nooit de moed en de tijd heeft gehad een volwaardige autobiografie te schrijven. Tegen beter weten in blijf je hopen dat hij ergens in een oude lade in de Provence toch een ingenaaid meesterwerk heeft achtergelaten.

Gaard Kets (1987) is parlementair historicus en studeert op dit moment Politicologie aan de Radboud Universiteit Nijmegen.


[1] Hans van Mierlo, Het kind en ik (Amsterdam 2011) 15-16.

[2] Van Mierlo, Het kind en ik, 38.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *

De volgende HTML tags en attributen zijn toegestaan: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>