Over welk spook hebben we het precies?

Lars Cornelissen

In een uitstekend leesbaar artikel in de vorige editie van Volonté Générale geeft Thomas Roode aan dat hedendaagse economische en politieke crises de terugkeer van het communisme rechtvaardigen.[1] Hij stelt dat de machtsrelatie tussen de economie en de politiek in voorbije jaren is verschoven, waardoor politieke besluitvorming afhankelijk is geworden is van de grillen van grote bedrijven en marktgiganten.

Zijn analyse van het politieke landschap beslaat twee gebieden: macht en ethiek. Op het gebied van macht zijn bedrijven te invloedrijk geworden, zonder dat hun handelen democratisch gecontroleerd wordt. Integendeel zelfs: bedrijven hebben onevenredig veel invloed in politieke affaires – invloed die enkel en alleen bij burgers zou moeten liggen.[2]

Dan de ethiek. Roode stelt dat bedrijven niet moreel handelen omdat ze op winst gericht zijn en niet op het publieke goed. Bedrijven bevuilen menig ecosysteem en worden hierbij geen strobreed in de weg gelegd. Zulk winstbejag identificeert Roode als één van voornaamste oorzaken van de economische crisis die haar intrede deed in 2008.[3]

Om de relatie tussen politiek en economie weer op het rechte pad te krijgen is volgens Roode een radicale omwenteling nodig. Hij ziet de nationalisering van sleutelsectoren van de economie (te weten: banken en grote multinationals) als enige oplossing. En dit, aldus Roode, brengt ons terug bij het communisme.[4]

Nuancering: communisme of socialisme?
Ik heb twee bijdragen te leveren aan dit debat: een nuancering van Roodes oplossing en een vervolgstap aangaande het communisme. Ik sluit mij grotendeels aan bij Roodes analyse van de politieke realiteit. Wereldwijd is ‘De Markt’ een immense machtsfactor geworden. De Markt, wier onzichtbare hand in het neoliberale sprookje geacht wordt de beste samenleving voor iedereen te garanderen, is in werkelijkheid een graaimachine gebleken waar moreel besef ver te zoeken is en waar politiek (welke dan ook) geen grip op weet te krijgen. Banken die om dreigen te vallen door wanbeleid en roofkapitalisme worden gered met miljardeninjecties betaald door niemand minder dan de burger. Om twee hedendaagse communisten te parafraseren: neoliberalisme heeft geleid tot socialisme voor de banken en kapitalisme voor het volk.[5]

Niettemin moet Roodes conclusie worden genuanceerd. Wat Roode voorstelt (nationalisering van sleutelsectoren van de economie) is niet communisme, maar socialisme. Dit onderscheid is van immens belang voor iedereen die zich communist noemt, daar het socialisme historisch gezien heeft geleid tot totalitaire verschrikkingen en horrorregimes. Laten we niet vergeten dat ‘nazi’ de linguïstische afkorting is van ‘nationaal socialisme’. Laten we evenmin vergeten dat de Sovjet-Unie een socialistisch regime was, geen communistisch regime.

Socialisme is het gezamenlijke eigendom over de productiefactoren (arbeid, grondstoffen, de natuur, et cetera). Communisme is veeleer een ‘perfecte toestand’ waarin überhaupt geen eigendom bestaat (althans, niet over de productiefactoren). Evenmin is er een staat, een religie of zijn er meerdere klassen. Het Sovjet-socialisme was aanvankelijk door Lenin en de zijnen bedoeld als een overgangsstadium – een zeer tijdelijk regime waarbij de staat al gauw ‘weg zou kwijnen’ om spoedig het ware communisme in te luiden.

Laten we tevens even stil staan bij het voorstel dat Roode doet: nationalisering van sleutelsectoren van de economie. Idealiter betekent dit dat banken, de NS, Philips en Shell collectief eigendom zouden worden van het Nederlandse volk, dat daarmee in staat wordt gesteld om de gedragingen van deze bedrijven te sturen en er op toe te zien dat zij handelen in naam van het algemeen goed. Dit klinkt mooi, maar de vraag is of nationalisering daadwerkelijk dit gevolg heeft.

Praktisch zou het waarschijnlijk uitmonden in een situatie waarbij de Nederlandse staat de eigenaar wordt van deze sectoren: enorme bedrijven in de handen van Samsom en Rutte. Het laat zich raden dat dit niet per se een goede oplossing is. Hoewel nationalisering soms uitzonderlijk goed werkt (en het tegendeel soms uitzonderlijk slecht – zie de debacles omtrent de NS en ProRail), is er geen garantie dat genationaliseerde banken niet volkomen instorten. Tevens is iedere grote filosoof het erover eens dat macht hoe dan ook corrumpeert. Hoewel dit een autoriteitsargument eerste klas is, was het niet voor niets dat de Russische Revolutie uitmondde in een zeventig jaren voortdurende catastrofe en dat de Franse Revolutie resulteerde in jakobijnse terreur.

Kortom, Roodes oplossing krijgt onterecht de naam ‘communisme’ toegewezen. Ik vraag mij af of zijn oplossing wel zo vruchtbaar is als die lijkt. Nationalisering is als ideaal interessant, maar kan in de praktijk evengoed uitmonden in falende economieën of in tirannie.

Vervolgstap: welk spook waart er nu eigenlijk rond?
Roode stelt dat het spook van het communisme weer door Europa waart. Los van de hierboven als foutief gekarakteriseerde stelling dat communisme nationalisering inhoudt, is het toch interessant om te kijken of deze opmerking merites heeft. Er zijn immers enkele communistische auteurs bezig het communisme weer terug op de politiek-filosofische kaart te krijgen. De vraag ‘waart er weer een communistisch spook rond door Europa?’ is dus relevant én interessant om te stellen.

Waart het communistische spook weer door Europa? Niet echt. Een handjevol extreemlinks georiënteerde auteurs klampt zich momenteel vast aan het communisme, volhoudend dat de strijd nog niet gestreden is. De auteurs in kwestie zijn (me hierbij beperkend tot de bekendste namen) onder andere Slavoj Žižek, Alain Badiou, Michael Hardt en Antonio Negri.

In de politieke filosofie is meermaals de overwinning van liberale democratie over de communistische en socialistische alternatieven uitgeroepen. Er heerst een algemene overtuiging onder politiek filosofen en politicologen dat liberale democratie permanent is. Communisme, daarentegen, is door de totalitaire tragedies van de twintigste eeuw in volledige diskrediet gebracht. Daarom zijn hedendaagse communisten enkel bezig om het begrip ‘communisme’ nieuw leven in te blazen en dat vergt nagenoeg al hun kracht. Helaas zorgt dit ervoor dat zij niet in staat zijn om met concrete plannen te komen, of om een beeld te schetsen van een communisme dat de ‘totalitaire les’ geleerd heeft.

De politieke realiteit is er één waar het (neo-)liberale systeem hoogtij viert. Praktisch gezien heeft dit systeem voor schrijnende ongelijkheid, politieke uitsluiting en groteske machtsverhoudingen gezorgd (uit het laatste bestaat uiteraard ook Roodes klacht tegen het huidige politieke klimaat). Economische en daaruit volgende politieke crises laten een kaal en dor politiek en economisch landschap in hun kielzog achter. De groeiende onvrede hierover kan zonder al te veel moeite een ‘spook’ genoemd worden. In alle Europese landen groeien populistische partijen tot grote hoogten, nazistische partijen steken her en der de kop op, graaibankiers en topmanbonussen worden overal met minachting beschimpt; sacre bleu, zelfs in Frankrijk is voor het eerst sinds 1995 weer een socialist tot president gekozen. Spoken alom, hier in Europa.

Dat men echter beweert dat het communistische spook er één van is, rust op een verkeerd begrip van wat communisme is. Het feit dat nationalisering tegenwoordig wordt begrepen als communistische politiek is daar een bewijs voor. Dat communisme breed genomen gelijk wordt geacht aan totalitaire ellende is een tweede.

Conclusie
Roode heeft een punt. Zijn aanklacht tegen de hedendaagse ontwrichtte machtsbalans is meer dan terecht. Zijn oplossing slaat echter de plank mis: het geopperde voorstel (nationalisering) is noch datgene wat hij het noemt (communisme), noch echt een verstandige koers. Ook de oplossing die geboden wordt door de mensen die zich wél nog altijd aan het communisme committeren laat vooralsnog te wensen over. Waart er een spook door Europa? Wellicht. Welk spook is dat? Welnu, dat zal de tijd uitwijzen. Communistisch lijkt het in ieder geval niet te zijn.

Lars Cornelissen (1990) is onderzoeksmasterstudent Politieke Filosofie aan de Radboud Universiteit te Nijmegen en tevens actief als politiek-filosofisch blogger op de website Futures of Democracy.


[1] T. Roode, ‘De terugkeer van het communisme’, Volonté Générale n°1 (2013) 19-23, beschikbaar via: http://www.volontegenerale.nl/post/44550309165/volonte-generale-2013-1 (geraadpleegd op 28 april 2013).

[2] Roode, ‘De terugkeer van het communisme’, 21.

[3] Ibidem, 21-22.

[4] Ibidem, 22-23.

[5] C. Douzinas en S. Žižek, ‘Introduction: The Idea of Communism’, in: C. Douzinas en S. Žižek ed., The Idea of Communism (Londen en New York 2010) vii.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *

De volgende HTML tags en attributen zijn toegestaan: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>