Democratie in het Arabisch-islamitisch perspectief

Joost Dibbits

In het vorige nummer schreef Mike van de Weijer een interessant kritisch artikel over het democratische gehalte van verschillende moslimstaten.[1] Na een politieke analyse van een aantal staten te hebben gemaakt, concludeert hij dat de vooruitzichten betreffende democratische ontwikkeling op de korte termijn donker zijn. Laat ik voorop stellen dat ik politieke analyses erg waardevol vind bij het begrijpen van een kwestie als de Arabische Lente. Tegelijkertijd vind ik dat er een aantal problemen aan de Arabische Lente kleven die niet noodzakelijk in een politieke analyse te vatten zijn. Ik noem twee voorbeelden hiervan.

Ten eerste is er het imago van het begrip democratie in moslimstaten. In het Westen zijn wij overtuigd van de democratie als de enige gangbare bestuursvorm. Het getuigt echter van arrogantie om aan te nemen dat dit in de rest van de wereld ook zo is. Democratie is voor de gemiddelde Egyptenaar niet alleen een set van bewonderenswaardige idealen, maar ook een kader waarbinnen wordt neergekeken op de democratische verkiezingsoverwinning van Hamas in 2006. Verder kleeft het woord democratie aan de rechtvaardiging van een onrechtmatige oorlog tegen Irak en aan de onrechtmatige Israëlische bezetting van de Palestijnse gebieden.[2] De Arabische demonstranten op de pleinen van Cairo, Sana en Rabat onderschrijven de democratische idealen, maar dit verbloemt geenszins de broze status van de democratie in moslimstaten.

Ten tweede noem ik de moeizame verhouding tussen het islamitisch recht en het ideaal van democratie. De moderne interpreten van het islamitisch recht zijn moslimgeleerden. Hoewel de meeste moslimstaten gebaseerd zijn op seculier recht en moslimgeleerden slechts in enkele staten een officiële rol spelen (bijvoorbeeld in Saoedi-Arabië), bereiken moslimgeleerden een enorm publiek in alle moslimstaten via televisie, internet en de traditionele vrijdagmiddagpreek.

Er is een groot aantal moslimgeleerden dat betoogt dat islam en democratie verenigbaar zijn.[3] Echter, er is ook een groot aantal moslimgeleerden dat dit anders ziet. Een goed voorbeeld is de fatwa die de raad van moslimgeleerden van Minbar al-Tawḥīd recentelijk uitvaardigde.[4] In deze fatwa wordt deelname aan parlementaire verkiezingen verboden, zelfs als dit bijdraagt aan islamisering van de grondwet. Daarmee wordt een antwoord gegeven op minder radicale moslimgeleerden die vinden dat deelname aan parlementaire verkiezingen wel toegestaan zijn.

Het feit dat moslimgeleerden tegenover elkaar staan ten opzichte van een onderwerp als democratie is niet het probleem. Pluralisme lijkt mij immers een gezond fenomeen in iedere maatschappij. Het probleem is dat deze tegenstellingen deel uitmaken van een impasse waaruit voorlopig geen ontsnapping mogelijk is. Er zijn op dit moment namelijk geen moslimgeleerden die het voortouw kunnen nemen bij de ontwikkeling van het islamitisch recht. Daardoor is het extreem moeilijk om een representatief islamitischrechtelijk ‘antwoord’ te vinden op hedendaagse maatschappelijke vraagstukken als democratie. Zowel democratische moslimgeleerden als niet-democratische moslimgeleerden hebben gelijk als ze hun kant van het verhaal belichten. Hierdoor zie ook ik de vooruitzichten van de democratische ontwikkeling somber in.

Joost Dibbits (1987) volgt de masteropleidingen Internationaal & Europees Recht en Arabisch & Islam aan de Radboud Universiteit te Nijmegen.


[1] M. van de Weijer, ‘De Arabische Lente is (nog) geen feest van de democratie’, Volonté Générale n°2 (2011) 36, beschikbaar via http://www.volontegenerale.nl/post/
9833729290/vg01-2
(geraadpleegd op 3 november 2011).

[2] Onrechtmatig omdat beide voorbeelden strijdig zijn met het internationaal recht.

[3] J. Kelsay, Arguing the Just War in Islam (Cambridge 2007) 166-197.

[4] Commentaar op deze fatwa en een gedeeltelijke vertaling is beschikbaar via: http://
www.jihadica.com/the-allure-of-parliamentary-politics
(geraadpleegd op 29 november 2011).

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *

De volgende HTML tags en attributen zijn toegestaan: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>