Apolitieke belastingherziening is een illusie

Bart van Berkel

In het politieke debat worden vaak verkeerde aannamen gedaan. Anno 2014 lijkt een van de meest voorkomende verkeerde aannamen dat politici zich apolitiek kunnen gedragen en dat ook zouden moeten doen. Oppositiepartijen  wordt verweten dat ze zich niet constructief genoeg op stellen wanneer ze weigeren te onderhandelen over een akkoord met regeringspartijen. Dat terwijl het eigenlijk hun rol is om juist een tegengeluid te laten horen en daarmee de bevolking een alternatief te bieden voor het gevoerde beleid.

Politieke partijen zouden ook altijd zonder slag of stoot de doorrekeningen van het CPB moeten accepteren. Dat terwijl er maar weinig vragen meer politiek zijn dan de vraag hoe we onze economie zo moeten ordenen dat deze tegemoet komt aan de wensen die wij als maatschappij hebben. In het debat over ons belastingstelsel is dit niet anders. De vraag of een vlaktaks wenselijk is, is onvermijdelijk een politieke vraag en zal daarom van mij in dit artikel ook een politiek antwoord krijgen.

Complexiteit
First things first
: Is ons belastingstelsel complex? Ja, veel te complex zelfs. Ik kan me eerlijk gezegd niet indenken dat er iemand is die dat niet vindt en die ons huidige stelsel een fraai staaltje effectieve bureaucratie vindt om trots op te zijn. Vandaar dat ik geen wenkbrauw optrek wanneer mensen pleiten voor verandering.

Waar ik wel raar van opkijk is wanneer bij de voorstellen die gedaan worden economische argumenten worden gegeven. Die argumenten zijn technisch van aard en de voorgestelde veranderingen worden dus eigenlijk gepresenteerd als apolitiek. Een van de voorstellen tot versimpeling is de vlaktaks. Ook in de discussie over dit plan voeren technische economische argumenten de boventoon. Hieronder zal ik er daar een paar van nalopen en kort inhoudelijk bespreken.

De vlaktaks
In het artikel ‘Elke Nederlander gebaat bij sociale vlaktaks’[i] geeft een groep economen haar argumenten voor de vlaktaks. Raymond Gradus, directeur van het wetenschappelijk bureau van het CDA, voert dit team van economen aan en onder hen zijn ook prominente ‘CDA-economen’ Lans Bovenberg en Sylvester Eijffinger. Volgens Gradus cs. is eenvoud één van de voordelen van een vlaktaks. Ze stellen één tarief voor van 35% dat alle schijven, aftrekposten en kortingen vervangt. Daarnaast pleiten zij voor een extra hoog tarief voor topinkomens.

Met een dergelijk eenvoudig belastingstelsel beïnvloedt de overheid niet langer de keuzes die binnen gezinnen worden gemaakt met betrekking tot wie hoeveel uren gaat werken.[ii] Tegelijkertijd veronderstellen ze dat het hele stelsel tot doel heeft om fiscale prikkels uit te delen en ze trekken de effectiviteit daarvan in twijfel omdat fiscale prikkels alleen effectief zijn wanneer mensen op de hoogte zijn van welke fiscale voordelen bestaan. Als mensen door de bomen het bos niet meer zien, zijn die prikkels dus zinloos. De uitspraak over de prikkels voor keuzes binnen gezinnen enerzijds en de uitspraak over het niet meer effectief zijn van die prikkels anderzijds, zijn met elkaar in tegenspraak. Dat ziet ook econoom Bas van der Klaauw. In zijn artikel ‘Pleidooi voor vlaktaks rammelt aan alle kanten’[iii]stipt hij deze tegenstrijdigheid aan.

Van der Klaauw zet echter ook terecht vraagtekens bij de gedachte dat een vlaktaks voor eenvoud zorgt. Ten eerste is er in het plan van Gradus cs. namelijk niet echt sprake van een vlaktaks maar van twee schijven. De eenvoud in het plan zit vooral in het afschaffen van de vele aftrekposten en kortingen. Maar als dat mogelijk is met twee schijven, dan is dat ook mogelijk met drie of vier schijven. De vlaktaks is dus geen voor-waarde voor de versimpeling van het stelsel.

Emancipatie
Van der Klaauw heeft in eigen onderzoek aangetoond dat het wel of niet gaan werken van vrouwen meer verbonden is met de heffingskorting dan met marginale tarieven. Dus wanneer we meer banen willen creëren door meer vrouwen op de arbeidsmarkt te krijgen, is de vlaktaks daar niet het juiste plan voor. Ik zou overigens niet weten waarom we vrouwen de arbeidsmarkt op willen dwingen ten einde de arbeidsparticipatie te vergroten. Het is goed dat vrouwen geen slaven van het aanrecht meer zijn, maar om ze dan in plaats daarvan slaven van het kapitalisme te maken is wat mij betreft geen vooruitgang, maar dit terzijde.

Econoom Bas Jacobs geeft aan dat de voorgestelde vlaktaks zoals in het plan van Gradus cs. juist zal zorgen voor minder prikkels voor vrouwen om de arbeidsmarkt op te gaan. Vrouwen verdienen doorgaans minder dan mannen en zijn daarom volgens Jacobs gevoeliger voor belastingtarieven: ‘Ook al zet een progressieve tariefstructuur mannen aan tot meer huishoudproductie en vrouwen tot meer formeel werk, dit is maatschappelijk gezien gewenst om zo de schade van belastingheffing in de arbeidsmarkt te minimaliseren’[iv]. Hier sijpelt de politiek dus ook binnen.

Jacobs denkt dat de vlaktaks niet tot meer arbeidsparticipatie zal leiden. In zijn artikel ‘Vlaktaks is politiek, geen economie’[v] geeft hij aan dat met een vlaktaks minder specifiek bepaalde doelgroepen een belastingvoordeel kan worden gegeven. Wanneer de belasting voor mensen met een lager inkomen wordt verlaagd, geldt dat automatisch ook voor mensen met een hoger inkomen. Daarom zal het uniforme belastingtarief voor mensen met een laag inkomen hoger liggen dan nu het geval is en dat leidt tot de situatie dat werken minder loont.

Politiek versus techniek
Jacobs haalt een aantal aannamen die gedaan worden door Gradus cs. onderuit en stelt vervolgens een heel belangrijke vraag: als effectiviteit niet het doel is van de vlaktaks, wat dan wel? Zijn vermoeden is dat de schrijvers voornamelijk politieke doelen hebben en hij pleit ervoor als dat zo is  dat zij daar dan voor uitkomen.

Jacobs stelt dat de werkgelegenheid wel stijgt door de vlaktaks, als er sprake is van een heel laag belastingtarief. Dat komt dan voornamelijk vanwege de denivellering die het gevolg is van de lage vlaktaks. Maar die denivellering kan sneller worden bereikt via een niet-lineair belastingstelsel. Hier geldt dus ook dat denivellering bij uitstek een politiek doel is van rechtse partijen en het dus verdacht is wanneer CDA-economen pleiten voor een vlaktaks die dat zou bewerkstelligen onder het mom van grotere werkgelegenheid.

Symboolpolitiek
Gradus cs. pleiten ook voor een topschijf. Deze topschijf is waarschijnlijk de reden dat ze het een ‘sociale’ vlaktaks noemen. Jacobs geeft aan dat er van herverdeling van welvaart weinig sprake is door deze topschijf. Deze herverdeelt vooral onder de groep met de hogere inkomens en pompt daarmee voornamelijk geld rond. Als het doel is om te herverdelen zou de grens voor deze topschijf ook niet bij een inkomen 100.000 euro moeten liggen zoals de CDA’ers voorstellen, maar eerder bij 50.000 euro zoals nu het geval is. De enige uitwerking die een topschijf vanaf een inkomen van 100.000 euro zou kunnen hebben, is symbolisch. Maar zo brengen de bedenkers het niet naar voren: het wordt naar voren gebracht als een instrument voor solidariteit. Omdat duidelijk is dat van substantiële herverdeling geen sprake is bij een topschijf als deze, is ook dit argument van de CDA-economen bedenkelijk.

Verder maakt Jacobs helder dat de meeste voordelen die Gradus cs. opvoeren voor de vlaktaks allemaal ook, of zelfs beter, te behalen zijn in een niet-lineair stelsel. Het echte voordeel in versimpeling wordt behaald door, zoals eerder gezegd, het aanpassen van heffingen, aftrekposten en kortingen. Daarover geven Gradus cs. echter niet helder aan welke aanpassingen ze precies willen doen en dat is wel cruciaal als we willen beoordelen welk effect een hervorming zou hebben voor verschillende inkomensgroepen. Een vlaktaks is een mooi voorstel is om de discussie op gang te brengen over ons belastingstelsel, maar deze discussie zal altijd politiek beladen zijn. De technische economische argumenten voor de vlaktaks lijken zelfs helemaal los te staan van het verminderen van het aantal schijven van vier naar twee en veel meer verbonden met andere aspecten van ons belastingstelsel.

Voor verandering, tegen achteruitgang
Eerder gaf ik aan dat ik ons stelsel te complex vind. Daar zou zeker wat aan moeten gebeuren, maar als SP’er zal ik nooit mijn goedkeuring geven aan een vlaktaks die denivellering tot gevolg heeft. De noodzaak tot versimpeling van ons stelsel wordt opgevoerd als een reden voor een vlaktaks. Daarnaast weigert men te bezien hoe een progressief stelsel behouden kan blijven bij een dergelijke versimpeling. In mijn ogen is dit een politiek spel.

Ik kan me wel voorstellen dat bijvoorbeeld met een radicaal concept als een onvoorwaardelijk basisinkomen, een vlaktaks een onderdeel zou kunnen zijn van een solidair stelsel. Maar dan zal heel helder moeten worden wat we precies gaan doen met alle heffingen en toeslagen. Ook de vermogensbelasting en het successierecht zijn dan cruciaal.

Mijn hoop is niet gevestigd op een kamerbrede meerderheid voor een aanpassing van ons stelsel, maar op een sterk meerderheidskabinet dat linksom of rechtsom een voorstel doet waar een politiek debat over kan losbarsten. Mijn houding in dat debat is heel helder: versimpeling ja; denivellering nee.

CDA-economen die zich voordoen als neutrale apolitieke wetenschappers die op basis van feitelijkheden het simpelste model hebben bedacht, zijn rechtse wolven in schaapskleren – maar dan met hele slechte kleermakers:  de neo-liberale slagtanden zijn duidelijk zichtbaar.

Bart van Berkel (1985) is gemeenteraadslid voor de Socialistische Partij in Nijmegen.


[i] Raymond Gradus e.a., ‘Elke Nederlander gebaat bij sociale vlaktaks’ (24 januari 2012), online beschikbaar via: http://www.mejudice.nl/
artikelen/detail/elke-nederlander-gebaat-bij-sociale-vlaktaks
(geraadpleegd op 26 november 2014).

[ii] SGP Tweede Kamerlid Elbert Dijkgraaf is één van de mede-auteurs.

[iii] Bas van der Klaauw, ‘Pleidooi voor vlaktaks rammelt aan alle kanten’ (25 januari 2012), online beschikbaar via: http://www.mejudice.nl/artikelen/
detail/pleidooi-voor-vlaktaks-rammelt-aan-alle-kanten
(geraadpleegd op 26 november 2014).

[iv] Bas Jacobs, ‘Vlaktaks is politiek geen economie’ (25 januari 2012), online beschikbaar via:

http://www.mejudice.nl/artikelen/detail/vlaktaks-is-politiek-geen-economie (geraadpleegd op 26 november 2014).

[v] Jacobs, ‘Vlaktaks is politiek, geen economie’.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *

De volgende HTML tags en attributen zijn toegestaan: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>