Gekroonde republiek

Joep Willemsen

Met het Plakkaat van Verlatinghe verklaarde de Zeven Verenigde Nederlanden zich in 1581 onafhankelijk van de Spaanse vorst. Filips II werd gezien als tiran en voldeed niet meer aan de het beeld dat het volk van een koning verwachtte. De Zeven Provinciën besloten daarom een nieuwe soeverein te kiezen. De jonge onafhankelijke staat zocht vergeefs naar een nieuwe vorst, waarop ze in 1588 besloten om als Republiek verder te gaan. Hierdoor lag de soevereiniteit bij de Staten-Generaal, het volk. Een unicum in die tijd en het begin van de moderne staatsvorm.

Het Plakkaat van Verlatinghe heeft als inspiratiebron gediend voor zowel de Amerikaanse als de Franse Revolutie. De republiek werd gezien als ideale bestuursvorm, waarin het volk de macht had en feodale middeleeuwse tradities werden verworpen. Ruim 200 jaar was Nederland een republiek. In 1806 werd het echter een Koninkrijk en nam de broer van Napoleon Bonaparte als koning de honneurs waar. Symbolisch werd de republikeinse traditie vernietigd door het stadhuis van Amsterdam, een paleis voor het volk, te gebruiken als paleis voor de koning. Nadat Napoleon verslagen was, werd op het Congres van Wenen door de angstige Pruissen en Russen de monarchale staatsvorm voor Nederland in stand gehouden. De angst voor de vernietigende kracht van de luikende revoluties stokte de republikeinse traditie en bracht de Oranjes in een positie die zij nooit in Nederland hadden bekleed.

Nog geen veertig jaar na het uitroepen van het koninkrijk werd de macht van de koning onder leiding van Thorbecke al beperkt. De bestuurlijke verantwoordelijkheid kwam bij de ministers te liggen en de parlementaire democratie was geboren. De vanzelfsprekende invloed van de burgerij en de onbekendheid met adellijke tradities zat in het bloed. De grote politieke leiders van ons land waren Van Oldenbarnevelt en de gebroeders De Witt, zij gaven ons land allure en wisten het te besturen in roerige tijden. De Oranjes waren destijds niets meer dan succesvolle krijgsheren. Het heeft dan ook niet lang geduurd voordat het monarchale experiment ceremonieel werd. Slechts Willem I was soeverein en werd gekroond, zijn opvolgers werden allen beëdigd om te benadrukken dat de koning niet de soeverein was. De uitholling van het ambt werd eigenlijk al direct na de instelling in gang gezet.

De koning heeft heden ten dage nog een aantal politieke functies, maar zijn invloed is tanende. Een uitstekend argument om er volledig mee te stoppen, want wat is nu een staatshoofd zonder macht? Daar waar hij wel officiële invloed zou hebben zou het democratisch gezien een kwalijke zaak zijn, een nog beter argument om de monarchie af te schaffen. Daarnaast is erfopvolging een gebruik waar we in de 16e eeuw afscheid van namen. Waarom zouden we dit nu in stand houden? Het is een ridicule staatsvorm die nooit bij Nederland heeft gepast en in deze tijd nooit zou zijn bedacht.

Uit respect voor de historische betekenis van de Oranjes en de drang naar het in standhouden van tradities wordt de discussie echter vaak uit de weg gegaan. Vanuit onze traditie is er echter meer te zeggen voor een republiek dan voor een monarchie als staatsvorm. Daarnaast is het is geenszins respectvol wanneer een ambt wordt gedecimeerd tot lintjes doorknippen, koekhappen en wc-pot gooien. Ceremonieel is in die zin synoniem voor uitstel van executie. We hebben het instituut reeds verkleind tot een nationale poppenkast. Waar Den Haag op dit moment de discussie uit de weg gaat, is juist nu het moment om er mee te stoppen. Het ongemak waarmee Willem-Alexander zijn ambt moet gaan vervullen in de verdere uitholling van het koningschap, maakt duidelijk dat we er eigenlijk al klaar mee zijn en nooit klaar voor waren. Het is tijd voor de Republiek der Twaalf Verenigde Nederlanden.

Joep Willemsen (1985) is parlementair historicus.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *

De volgende HTML tags en attributen zijn toegestaan: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>