Wat is Feminisme 3.0?

Liang de Beer & Dieuwertje ten Brinke

De emancipatie van de Nederlandse vrouw is voltooid. Mannen en vrouwen hebben in de Nederlandse samenleving gelijke kansen. Niets staat voorheen achtergestelde groepen nog in de weg om een glanzende persoonlijke en professionele ontwikkeling te verwezenlijken. Echter, dromen zoals deze worden continue doorgeprikt. De droom van gelijkwaardigheid blijkt vaak een grote illusie te zijn voor de Nederlandse vrouw, hoewel we daar nauwelijks meer bij stilstaan. Laten we ophouden met dagdromen. Het is tijd om in te zien dat na de tweede feministische golf geen kant-en-klare postemancipatoire samenleving is ontstaan, maar een samenleving waar op vele fronten nog zaken verbeterd kunnen worden. En terwijl deze generatie zich probeert te positioneren ten opzichte van vorige generaties, is dit ook het moment om het feminisme weer vol in de schijnwerpers te plaatsen. Al jaren wordt er aarzelend gepraat over een derde golf, een Feminisme 3.0.[1]  Van een massale beweging is echter nog geen sprake, aangezien coherentie en zelfbewustzijn vaak ontbreken. Zelfdefinitie is misschien één van de grootste struikelblokken voor deze gefragmenteerde, maar groeiende beweging. In dit essay geven wij één mogelijke interpretatie van wat Feminisme 3.0 kan betekenen en kan veranderen voor de jonge Nederlandse (vrouwelijke) intellectueel. In een speelse navolging van Kant, vragen wij ons af: Wat is Feminisme 3.0?[2]  Om deze directe vraag te illustreren met een concreet voorbeeld besteden wij in het laatste gedeelte van dit essay aandacht aan vrouwen met professionele ambitie, met name in de wetenschap – geheel in de geest van de Volonté Générale.

 Nieuw feminisme
Als we naar de reacties kijken die wij kregen na de oprichting van ons feministisch blog Bitches and Barnicles een halfjaar geleden,[3] concluderen we dat feminisme nog lang geen vanzelfsprekendheid in Nederland is. Reacties waren enerzijds enthousiast:  jonge hoogopgeleide vrouwen die bevestigd werden in hun denkbeelden door ons blog en hier en daar feministen uit de tweede golf. Anderzijds waren er ook reacties van afwijzende of onverschillige (de meerderheid) of té optimistische aard: is dit nieuwe feminisme nog wel nodig? Wie noemt zich tegenwoordig nog feminist? Feminisme is haast een scheldwoord geworden. Feminisme is oubollig, heeft een tuinbroekenimago en heeft iets waar jonge mannen en vrouwen zich niet mee willen associëren. Bewustmaking van deze groep is iets wat we met Bitches and Barnicles willen bereiken. Op het blog proberen we geen nieuwe dominante definitie te presenteren, maar een heterogene visie op emancipatie te geven.

Alleen het heruitvinden van het ‘oude feminisme’ is in dat opzicht niet voldoende. Feminisme 3.0 wil mannen en vrouwen bewust maken van wat er op politiek, economisch, sociaal, cultureel en seksueel vlak nog te emanciperen valt. Niet een vaste definitie waar je je al dan niet in kunt vinden, maar een persoonlijke emancipatie die past bij het definiëren van jouw positie in de samenleving. Wat we met de korte stukjes op Bitches and Barnicles willen bereiken, is de emancipatie van het emancipatiedebat. Laten we praten over zaken die er echt toe doen en waar we wat aan kunnen veranderen. Geen massale beweging, maar een emancipatie die klein begint – en bij jezelf.

Reden te meer om niet alleen tot actie over te gaan op microniveau, maar des te meer een gedachteverandering teweeg te brengen. Het is tijd om in deze derde golf voorbij het debat over genderrollen te gaan: wat typisch mannelijk of vrouwelijk is, doet er eigenlijk niet toe. Meer onzekerheid scheppen over identiteiten willen wij niet stimuleren. Het is tijd om te focussen op de mentale doorbraak van het individu.  Een feminist van nu probeert een visie op zijn of haar eigen identiteit te articuleren in plaats van te leven naar een coherente definitie van wat feministisch of geëmancipeerd zou moeten zijn.

Meestal wordt feminisme voorgesteld als een ‘golf’ of een ‘beweging’. Deze nieuwe fase van feministisch denken is echter meer dan een golfbeweging en kent minder consensus dan eerdere feministische momenten in de geschiedenis. Feminisme 3.0 is heterogeen en individualistisch. Er bestaat in een postmoderne samenleving niet langer zoiets als één coherente beweging. Historici onderschrijven al langer de notie dat feminisme zich op verschillende fronten en niveaus afspeelt en dat een golfmetafoor niet voldoet.[4] Denk alleen al aan de emancipatie van allochtone vrouwen, lesbiennes of vrouwen uit de zogenaamde ‘Derde Wereld’. Emancipatie trekt zich niets aan van de golflogica van ‘witte-vrouwen-feminisme’. Bovendien zijn individuen moeilijk te vangen onder één identiteit. Daarom is Feminisme 3.0 meer een mindset dan een coherente beweging die in een grote golf het maatschappelijk debat overneemt.

Waarom bloggen?
Op het blog Bitches and Barnicles proberen wij deze diverse geest van het Feminisme 3.0 te articuleren. Door middel van korte blogs willen we onze lezers aan het denken zetten: we vertellen wat feminisme of emancipatie voor ons betekent en laten zien hoe wij ons positioneren in het debat. Dat wij – en onze gastschrijvers – soms verschillende standpunten hanteren, illustreert hoe persoonlijk deze derde ‘golf’ kan zijn. Het betekent niet dat je je aansluit bij een dogma, maar laat zien dat je bewust nadenkt over je identiteit, ambities en positie in je sociale omgeving. De vorm van korte, uitdagende blogs is gekozen om het onderwerp vooral niet te zwaarmoedig te benaderen. De drempel om over feminisme en emancipatie na te denken, moet wat ons betreft laag zijn en blijven. Dat neemt niet weg dat we ook een zeker niveau en speelsheid in de teksten nastreven.

Een bescheiden begin en misschien een kleine lezersgroep zijn de resultaten van een halfjaar blogging 3.0. Twee zaken liggen ons na aan het hart: een mentale doorbraak bereiken (bewustzijn creëren) en de ambitie van vrouwen, bijvoorbeeld in de wetenschap, en de weg naar een (wetenschappelijke) carrière. Het blog is dan ook een zeer subjectieve weergave van onze eigen belevingswereld, professionele en persoonlijke omgeving. Nogmaals claimen wij niet het antwoord te hebben op de vraag wat Feminisme 3.0 precies behelst, maar geven wij slechts één van de vele mogelijke invalshoeken. Wij zijn echter niet in ons eentje verantwoordelijk voor het veroorzaken van een ‘golfslagbad’. Wij hebben ook niet die pretentie. Mensen aan het denken zetten over bestaande normen is al heel wat. Het debat gaan we dan ook graag en regelmatig aan.

Een eenzaam blog avontuur is het zeker niet geweest. Nieuwe initiatieven als Career Magazine benadrukken positieve ontwikkelingen in het carrièreperspectief van jonge vrouwen.[5] Traditioneel feministisch medium Opzij laat de laatste jaren een nieuw geluid horen. In verschillende kranten en tijdschriften is ook steeds meer aandacht voor Feminisme 3.0 issues. Vaak gaat het over quota op de werkvloer en de relatie tot het persoonlijk leven. Ongemak over de huidige positie van vrouwen in de Nederlandse samenleving is een onderwerp dat wel leeft. Bitches and Barnicles wil in dit veld een eigen niche vinden door het debat hier en daar een por te geven. Een intellectuele doch heterogene blik op de actuele issues is wat het blog nastreeft.

Vrouwen met ambitie
Een concreet voorbeeld van een issue waar Feminisme 3.0 van betekenis kan zijn, is de carrière van jonge hoogopgeleide vrouwen. Bestaat dat glazen plafond nu echt en wat zijn de consequenties ervan? Zit het in ons hoofd of smeden de fijne mechanismen van de mannenwereld een complot?  Feit is dat bijvoorbeeld het percentage vrouwelijke hoogleraren nog steeds rond de tien procent waggelt, vrouwelijke promovendi voortijdig afzwaaien en driekwart van de Nederlandse vrouwen parttime werkt.[6] Hoogopgeleide en ambitieuze vrouwen worden nog steeds overwegend gezien als een curieuze aardigheid en als iets wat de gewone vrouw niet teveel moet imiteren. Erg moederlijk en vrouwelijk worden deze carrièrevrouwen dan ook niet voorgesteld.[7] Daar staat tegenover dat een hoogopgeleide vrouw die kiest voor een parttime baan en het moederschap wordt gezien als iemand zonder ambities, maar beter conformeert aan het vrouwbeeld in onze maatschappij dan de medogeloze carrièrevrouw..

Niet alleen gaat dit over hoe vrouwen carrière kunnen maken in de wetenschap maar ook hoe meer vrouwen de wetenschap inhoudelijk en institutioneel kunnen veranderen. Al meer dan tien jaar geleden schreef Londa Schiebinger Has Feminism Changed Science? waarin ze voorbij de notie gaat dat de wetenschap ooit één waarheid kan bereiken.[8] Door de inzichten en aanwezigheid van vrouwen in het wetenschapsbedrijf kunnen we echter tot een completer beeld komen. Een notie waar ook historici zich toch in thuis voelen. In de laatste jaren komt er ook meer aandacht voor hoe genderverschillen positief kunnen uitwerken in wetenschappelijk onderzoek en ontdekkingen. Bijvoorbeeld in het zoeken naar een nieuwe behandeling van vrouwen met hartkwalen of mannen met borstkanker.

Prioriteit voor een blog als Bitches and Barnicles is echter van concretere aard – wij zijn immers noch gendertheoretici, zoölogen of hartchirurgen. Hoe kunnen vrouwen doorstoten in het wetenschappelijk bedrijf? Hoe zorgen we dat hoogopgeleide vrouwen hun opgedane talenten niet verspelen? Of hoe veranderen we het beeld van de ambitieloze, hoogopgeleide thuisblijfmoeder?[9] Hoe gaan we voorbij het debat over ‘het natuurlijke’ richting een debat over empowerment?

In deze context is het hoogst nodig om voorbij ‘het natuurlijke’ te gaan. Want wat is eigenlijk nog ‘natuurlijk’? Het maatschappelijk debat over de persoonlijke en professionele ontwikkeling van vrouwen zit vol met termen als ‘mannelijk gedrag’, ‘vrouwelijke natuur’, ‘historisch gezien’ et cetera. Gewoontes en natuurlijk gedrag zijn echter door en door constructies van onszelf en vaak van zeer recente aard. In Nederland zouden vrouwen minder vaak kiezen voor een bètastudie, een andere manier van werken hebben, een neiging om het liefst thuis bij de kinderen te blijven, minder competitief zijn. Arme man, arme kindjes en arme perfecte vrouw.

Eenmaal een identiteitsbewuste vrouw is het moeilijk om je ogen te sluiten voor deze zaken. Nog moeilijker is begrijpen waarom de meeste van de vrouwelijke leeftijdgenoten een algemene onverschilligheid cultiveren. Het is alsof de tweede feministische golf nooit heeft plaatsgevonden. Over deze passieve houding van jonge vrouwen, schreven wij enkele maanden geleden op Bitches and Barnicles.[10]

Afsluitend
Met Bitches and Barnicles spreken wij de ambitie uit deze doelgroep tóch te bereiken. Belangrijker dan het doorwerken van de tweede feministische golf is dat het nadenken over de eigen identiteit, sociale positie en ambitie – wat dit ook mag zijn – een vast gegeven moet zijn voor jonge, en zeker hoogopgeleide, mensen. Deze droom van de derde golf mag wat ons betreft niet in het water vallen! Een verantwoordelijkheid om hier zorg voor te dragen ligt bij ons zelf,maar soms is er een extra duwtje in de rug nodig. Via het medium van Bitches and Barnicles geven we onze eigen ideeën vorm, maar willen we vooral ook anderen uitnodigen te denken en te schrijven. Je hoeft jezelf niet te bestempelen als feminist of progressief; juist de heterogeniteit van het Feminisme 3.0 laat zien dat er zoveel mensen, zoveel visies op emancipatie en ambitie bestaan.

Laten zien dat je je bewust bent van dit debat en daar positie in kunt nemen, is ons inziens belangrijker dan consensus over wat emancipatie of feminisme zou moeten zijn.  Hopelijk zijn we met dit korte essay gekomen tot meer zelfdefinitie van een beweging die eigenlijk geen strikte consensus kent.

Idealen zijn er om uit te dragen: wat ons betreft heeft het emancipatiedebat nog lang geen status quo bereikt, integendeel. Het is te gemakkelijk om vast te houden aan een voltooide emancipatie en overbodig feminisme. Vrouwen én mannen maken soms dagelijks de beperkingen mee van een te starre identificatie van hun man- of vrouw-zijn. Maar ook aan hen die deze beleving niet delen willen wij vragen stil te staan bij hun verworvenheden en een positie in te nemen in een voortdurend debat. Feminisme 3.0 gaat niet over slachtoffers van een witte mannenmaatschappij, maar om een individuele vrijheid om zelf vorm te geven aan jouw positie in de post-feminisme 2.0 samenleving.

Nu is het tijd voor feminisme 3.0.

Liang de Beer (1988) volgt de onderzoeksmaster European Expansion and Globalization aan de Universiteit Leiden. Dieuwertje ten Brinke (1988) is parlementair historicus en is momenteel werkzaam als projectmedewerker op de beleidsafdeling van de Radboud Universiteit Nijmegen. In juli 2011 richtten zij het blog www.bitchesandbarnicles.wordpress.com op.



[1] Het tijdschrift Opzij expliciteerde dit Feminisme 3.0 in 2009 (jaargang 37, nummer 2) Opvallend is de diversiteit aan onderwerpen en  de toevoeging van een internationale dimensie.

[2] In 1784 schreef Kant zijn beroemde essay ‘Was ist Aufklärung?’. Om tot zelfdefinitie te komen is het wellicht goed om bloemige titels te vermijden en direct vragen te stellen.

[3] Bezoek ons blog op http://www.bitchesandbarnicles.wordpress.com en lees meer over de doelstellingen onder ‘About’.

[4] N. Hewitt (red.), No Permanent Waves. Recasting Histories of  U.S. Feminism (Piscataway NJ 2010).

[5] Beschikbaar via: www.career-magazine.nl (geraadpleegd op 2 februari 2012).

[6] Zie ook: L. de Beer en E. Rohn, ‘Het Issue: Ja, Ik Wil?’, Algemeen Nijmeegs Studentenblad (oktober 2007), beschikbaar via: http://www.ans-online.nl/papieren-ansen/ans-oktober-2007/hetissue-ja-ik-wil (geraadpleegd op 3 maart 2012).

[7] Verfrissend was het artikel van M.Pruis, ‘Het ultieme taboe: De slechte moeder’, De Groene Amsterdammer nr. 4 (2012) 34-37.

[8] L. Schiebinger, Has Feminism Changed Science? (Cambrige MA 1999).

[9] Het googelen naar ‘ambitieloos’ levert op de eerste pagina zes van de tien hits op over ambitieloze vrouwen en moeder (geraadpleegd op 13 februari 2012).

[10] Beschikbaar via: http://www.bitchesandbarnicles.wordpress.com/2011/08/14/pluizige-meisjes/ (geraadpleegd op 3 maart 2012).

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *

De volgende HTML tags en attributen zijn toegestaan: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>