Kennis door kunst

Niels Raaijmakers

De academische wereld wordt door een veelzijdig aanbod van doelen in haar bestaan voortgestuwd. Het begrijpen van de wereld om ons heen is er daar één van. De sociale wetenschappen vormen hier geen uitzondering op, hoewel zij vooral de samenleving en haar leden willen begrijpen. Sociale wetenschappers brengen sociale structuren in kaart en tonen verbanden tussen de structuren aan. Dit doel is vanaf het begin van mijn studentenleven, de vooravond van mijn academische carrière, ook mijn doel geworden. In de afgelopen vier jaar ben ik dan ook veelvuldig blootgesteld aan de vele gangbare onderzoeksmethoden om mijn (of beter gezegd ons) begrip van de samenleving te vergroten. Het geklungel met enquêtes, statistische analyses en elkaar tegensprekende theorieën is mij dan ook niet vreemd. Hoe dan ook, na vier jaar studie knaagt er toch iets aan mijn geweten.

Los van het groeiende wantrouwen jegens de sociale wetenschappen als gevolg van de vele verzonnen of gemanipuleerde onderzoeksresultaten, is bij mij het idee ontstaan dat de sociale wetenschappen stagneren. Hoewel er sprake is van zekere vooruitgang door nieuwe analysemethoden en bevindingen, wordt onze kennis over de samenleving niet vergroot. Met andere woorden: grote aardverschuivingen in kennis blijven uit. Een mogelijke oorzaak is het gevaar van de tunnelvisie in de sociale wetenschappen: men zoekt maar op één plek of een beperkt aantal plekken naar antwoorden op onderzoeksvragen. Voor mijn eigen discipline, sociologie, komt dit  mede door een sterke concentratie op het belang van enquêtes, statistieken en analyses. In principe is daar niets mis mee, mits men zijn ogen open houdt voor hetgeen zich buiten de al gebaande paden afspeelt.

Kunst kan hierbij één mogelijk handvat bieden om buiten de stagnerende en reeds bekende academische publicatiewereld te kijken. In het begrijpen van de samenleving wordt kunst vaak als een ondergeschoven thema behandeld. In dit artikel wil ik graag het tegendeel te bewijzen en laten zien dat kunst capabel is om ons van nieuwe en waardevolle maatschappelijke inzichten te voorzien.

Wat kan kunst voor de samenleving betekenen?
Academici behandelen kunst, en dan voornamelijk de rol van kunst in de samenleving, vanuit verschillende invalshoeken. Kunst kan bijvoorbeeld gezien worden als handelswaar en daarmee een object van economische waarde zijn. Kunst is ook een sociaal construct dat sociale status uitdraagt.[i] Dit zijn echter invalshoeken die informatief zijn, maar ons geen inzicht geven in de samenleving. Er zijn invalshoeken die dat wel kunnen. Kunst, en de kunstwereld, kunnen namelijk gezien worden als een subcultuur bevolkt door artiesten. Kunst als subcultuur heeft al eens als onderzoeksgebied gefunctioneerd voor. Howard S. Becker. Voor de ontwikkeling van de ‘etiketteringtheorie’ deed hij etnografisch veldwerk naar jazzmuzikanten in Chicago en hun drugsgebruik.[ii] Hiermee boekte Becker grote vooruitgang binnen de sociale wetenschappen en toonde aan dat de kunstwereld ook een belangrijke bijdrage kan leveren in het begrijpen van de samenleving.

Ondanks deze bijdrage wordt er een cruciaal aspect van de kunstwereld genegeerd, namelijk de kunstwerken zelf. Kunstwerken zijn in staat om ons ook te helpen in het begrijpen van de samenleving. Er bestaat namelijk een de wisselwerking tussen kunst en samenleving. Kunst vormt een reflectie van de maatschappij en de verschillende fenomenen die zich erin voltrekken. Aristoteles argumenteerde al dat ‘kunst imitatie en representatie’ was.[iii] Volgens Aristoteles waren de kunsten vooral bedoeld om ‘de werkelijkheid’ na te bootsen. Een mening die leidde tot een polemiekenoorlog onder filosofen, aangezien onduidelijk is wat nu die werkelijkheid is. Mijns inziens is het correct om te stellen dat kunst de samenleving, en aspecten daarvan, imiteert en representeert. Het ontstaan van een kunstwerk en de boodschap die de kunstenaar wil overbrengen, zijn vaak geworteld in de maatschappij. De kunstenaar heeft wellicht als doel om, met het kunstwerk, een boodschap de wereld in te helpen over iets wat hem of haar opvalt in het dagelijkse sociale leven. Op deze manier gaan achter kunstwerken maatschappelijk geïnspireerde verhalen schuil, die misschien qua informatievoorziening (of objectiviteit) het verliezen van grootschalige enquêtes, maar desalniettemin de maatschappelijke geïnteresseerden onder ons scherp houden over wat er speelt buiten de muren van de universiteit.

Met deze verhalen achter kunstwerken verschaft kunst ons ideeën of meningen die afwijken van de heersende norm of juist vernieuwend van aard zijn.[iv] Kunst bevordert een kritische blik en progressieve houding. Het lezen van een boek of het bekijken van een bepaald schilderij verschaft wellicht een ander idee over een maatschappelijk verschijnsel, waar men eigenlijk nog niet over had nagedacht. Heersende of populaire ideeën worden zo geconfronteerd met deviante ideeën, hetgeen een kritische blik en progressie houding bevorderen. Kunst heeft op deze wijze een educatieve rol in de ontwikkeling van individuen. Rekening houdend met de ruime vrijheid waarmee een kunstenaar aan de slag kan, wordt kunst op deze manier een doorgeefluik van ideeën en opvattingen over maatschappelijke fenomenen zoals ze zich daadwerkelijk afspelen of zoals de kunstenaar ze ziet.

Hoe manifesteert dit zich?
Het is gepast om de maatschappelijke inzichten waarover zojuist geschreven is te concretiseren. Niet elke kunstvorm is geschikt voor het verschaffen van nieuwe tegen de norm ingaande of aanvullende ideeën. De literatuur leent zich echter wel hiervoor. Goede voorbeelden zijn George Orwell’s Animal Farm en 1984, boeken die respectievelijk het Russisch communisme van de vorige eeuw en het leven onder een dictatuur of totalitair regime behandelen. Het zijn boeken die geschreven zijn om de lezers aan het denken te zetten over een sociaal verschijnsel of een (in de ogen van George Orwell zelf) misverstand in de samenleving.[v]

Een concreter voorbeeld is te zien in het werk van de Franse schrijver en literair enfant terrible Michel Houllebecq. Houllbecq, die tegenwoordig in zelfgekozen ballingschap leeft, staat bekend om zijn zwartgallige, zelfspottende maar ook maatschappijkritische boeken. Één van zijn meest bekende boeken, Les Particules Élémentaires[vi], is daar een goed voorbeeld van. In de roman vertelt hij het verhaal van twee halfbroers die op hun eigen manier hun gebrek aan liefde en empathie, veroorzaakt door de verwaarlozing van hun hippiemoeder, proberen op te vullen. Het is daarmee een tegenargument voor het romantische beeld van de hippiegeneratie en -cultuur. Verhalend wordt beschreven hoe volgens Houllebecq, de hippiecultuur (met name de new age beweging) van de jaren 1960 geleid zou hebben in een egoïstische samenleving vol onvoorwaardelijke liefde en daardoor liefdeloze en verknipte personen. Het zijn misantropische ideeën die hun oorsprong vinden in Houllebecq zijn eigen jeugd (zijn  moeder was een hippiemoeder die hem verwaarloosde; hij werd door een communistische grootmoeder opgevoed) en zodoende hun weg naar het geschrift en de maatschappij vonden. Hiermee is het een goed voorbeeld van de manier waarop kunst deviante ideeën vanuit de maatschappij kan verspreiden en waardoor sociale fenomenen in een ander daglicht geplaatst worden.     

De literatuur is echter niet de enige kunstvorm die geschikt is om maatschappelijk beladen berichten de samenleving in te slingeren. De schilderkunst reflecteert de samenleving wellicht nog directer dan de literatuur. Schilders zijn, op fotografen na, als geen ander in staat om datgene wat ze observeren te vertalen naar een kunstwerk en daarmee naar een directe representatie van de werkelijkheid zoals zij deze zien. De schilderijen van Kerry James Marshall staan bijvoorbeeld vol met representaties van de Afro-Amerikaanse cultuur. Naast deze cultuur van een beeld te voorzien, poogt Marshall met zijn oeuvre om kwesties betreffende rassenpolitiek en sociale emancipatie aan te snijden en daarmee ook de ‘zwarte identiteit’ in de huidige sociaal-politieke context te plaatsen.[vii] Het werk van Marshall is er op gericht om mensen bewust te maken van onzichtbare thema’s.

De straatkunst en schilderijen van het urbane enfant terrible Banksy zijn ook voorbeelden van maatschappelijk beladen kunst. Banksy’s schilderij van de House of Lords gevuld met apen in plaats van politici is qua boodschap nauwelijks subtiel te noemen, evenals de antikapitalistische en anti-establishment leuzen die hij op de muren van metropolen plaatst. Het zijn ongecensureerde muurteksten (zoals de leus No Future op een muur in London) of –afbeeldingen (van bijvoorbeeld zoenende bobbies of een Olympische atleet die een raket gooit) die de voorbijgangers in London, New York en Parijs aan het denken moeten zetten over de samenleving waarin zij leven. Het zijn tijdelijke lessen om onze samenleving eens van een andere, vaker duistere kant te bekijken We leren voorbij het gepolijste randje van de publieke opinie te kijken naar een rauwer, en soms realistischer, versie van onze maatschappij.

Haken en ogen
Wanneer het gaat om kunst en met name de positie van kunst in de samenleving is consensus, evenals veel thema’s in de academische wereld, ver te zoeken. Tijdens het schrijven van dit artikel zijn er drie punten naar voren gekomen die tegen het centrale idee van deze uiteenzetting ingebracht kunnen worden.

Ten eerste staat het interpreteren van  de juiste/onjuiste en bedoelde/onbedoelde boodschappen van de kunst gelijk aan het wandelen over glad ijs met aan profiel missende schoenen. Kunst is namelijk aan een zekere hoeveelheid subjectiviteit onderhevig. Het standvastig interpreteren van kunst en die interpretatie als een vorm van de waarheid zien, is om die reden onbetrouwbaar. Wanneer men de betekenis van kunst in een maatschappelijke context behandelt, dient men zich hiervan bewust te zijn. Als men dat niet doet, creëert men, zoals Roger Scruton zegt, ‘valse werkelijkheden’.[viii]

Ten tweede werd eerder al geschreven dat niet elke kunstvorm deviante ideeën kan voortbrengen. Surreële kunst, evenals l’art pour l’art-werken, vallen buiten het beeld gezien zij in hun ontstaan een gebrekkige maatschappelijke boodschap hebben of helemaal geen boodschap uitdragen. Het ligt met andere woorden sterk aan het kunstobject en de artiest of het nieuw inzicht in de samenleving kan verschaffen.

Ten derde blijft de relatie tussen kunst en samenleving zeer complex en onduidelijk. Geargumenteerd werd dat de kunst de samenleving reflecteert, maar vice versa is net zo goed mogelijk. De propaganda films en posters in tijden van dictatuur en de voor hun tijd obscene boeken zoals Lady Chatterlay’s lover tonen aan dat de kunsten van invloed zijn op de samenleving.[ix] Impliciet is het dus de vraag in hoeverre datgene wat we van de kunst leren, inzichten van de samenleving zelf zijn of vertroebeld zijn door de invloed van kunstobjecten van aleer. Er schijnt dus een wisselwerking te zijn tussen kunst en samenleving.

Wat kunnen we dan van kunst leren?
Kunst in een maatschappelijke context zien, is dus niet geheel probleemloos, want er is geen consensus over kunst, de betekenis ervan en haar plek in de maatschappij. Echter, het is niet zo dat er een consensus moet zijn en dat de sociale wetenschappen er dan pas iets van kunnen leren. Hoewel de boodschappen onduidelijk, objectief of niet eenzijdig vastgesteld zijn, zijn ze toch bruikbaar. Kunst biedt ons namelijk handvaten om de wereld te begrijpen en het algemene bekende te betwijfelen. Door de kunst een luisterend oor te geven, leren we des te meer over wat er in de samenleving speelt en waar we ons op kunnen focussen. Bovenmeer verlost kunst ons van een tunnelvisie op academisch gebied. Het kan ons inspireren om de gedachten van kunstenaars uit te werken en te verifiëren. Onderbelichte thema’s komen door kunst en kunstenaars op onderzoeksagenda’s. Houllebecq zijn ideeën omtrent de hippiecultuur en de gevolgen voor de westerse samenleving kunnen bijvoorbeeld binnen sociaal(historisch) onderzoek nieuwe bevindingen opleveren. Wantrouwen jegens politici of de gevestigde orde wordt verduidelijkt middels de werken van Banksy of Orwell. Onderzoeksthema’s worden op deze wijze verrijkt met extra dimensies, nieuwe inzichten en wellicht ook meer begrip. Het zijn fenomenen die zonder kunst onderbelicht of niet volledig onderzocht zouden blijven als gevolg van onze tunnelvisie, die de sociale wetenschappen naar stagnatie leidt. w

 Niels Raaijmakers (1991) volgt de Research Master Social and Cultural Science aan de Radboud universiteit te Nijmegen. Daarnaast is hij een kunstliefhebber.


[i] V.D. Alexander & V.D. Bowler, ‘Art at the crossroads: The arts in society and the sociology of art’, Poetics 43 (2014) 1-19.

[ii] M.M. Lanier & S. Henry, Essential Criminology (Philadelphia 2010).

[iii] J. Heerhink, Aristoteles’ Poetica: waar is kunst goed voor?’, Mens en samenleving (8 maart 2014) online beschikbaar via: http://mens-en-samenleving.infonu.nl/filosofie/128336-aristoteles-poetica-waar-is-kunst-goed-voor.html (geraadpleegd op 28 juli 2015).

[iv] R. Van Heuven, ‘Kunst als pijler in een progressieve samenleving’, Bureau de helling (z.d.) online beschikbaar via: http://bureaudehelling.nl/artikel/kunst-als-pijler-in-een-progressieve-samenleving (geraadpleegd op 28 juli 2014).

[v] G. Orwell, Why I Write. (London 1984).

[vi]  M. Houllebecq, Elementaire Deeltjes. (Amsterdam 1998).

[vii] L. Tuymans, ‘Daylight’, in: K.J. Marshall, Along the way, beschikbaar via: http://www.muhka.be/nl/toont/
event/3156/KERRY-JAMES-MARSHALL
(geraadpleegd op 30 juli 2014).

[viii] R. Scruton, ‘The Great Swindle’, Aeon.co (17 december 2012)  beschikbaar via: http://aeon.co/magazine/
philosophy/roger-scruton-fake-culture/
(geraadpleegd op 28 juli).

[ix] M. Dun, ‘What is the relationship between art and society?’, Theory of Knowledge (z.d.) online beschikbaar via: http://www.theoryofknowledge.net/areas-of-knowledge/the-arts/what-is-the-relationship-between-art-and-society/ (geraadpleegd op 28 juli 2014).

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *

De volgende HTML tags en attributen zijn toegestaan: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>