Drin(g/k)end, de nieuwe leeftijdsgrens voor alcohol

Martine Groefsema 

Op de website van de NOS verscheen afgelopen zomer het volgende bericht: ‘De Eerste Kamer heeft ingestemd met het plan om de leeftijdsgrens voor alcoholgebruik te verhogen naar 18 jaar. De nieuwe minimumleeftijd gaat in per 1 januari 2014. Hiermee wil de overheid overmatig alcoholgebruik onder jongeren en schade aan de gezondheid die dit kan veroorzaken, tegengaan.’[1]

Bij het lezen van dit bericht ontglipt mij direct het woord ‘eindelijk’. Niet omdat ik helemaal tegen alcoholgebruik ben, maar omdat het gebruik op jonge leeftijd schade kan opleveren. Toch deelt niet iedereen mijn mening. Er zijn twee veel voorkomende reacties op de genoemde wetswijziging: Ten eerste wordt vaak gedacht: ‘Hoeveel verschil maken die twee jaartjes nou?’ Ten tweede hoor je vaak: ‘De huidige grens van 16 jaar wordt nu ook al niet nageleefd.’ Op deze reacties zou ik graag een licht willen schijnen vanuit een neurobiologische en pedagogische hoek.

Hersenen in adolescentie
Allereerst, ‘wat maken die twee jaartjes nou uit?’ Oftewel: hoe groot is het verschil tussen een 16- en 18-jarige? Met betrekking tot de hersenen is dit verschil groot. Tijdens de adolescentie ondergaan de hersenen namelijk grote veranderingen waar we duidelijk de gevolgen van zien in het gedrag: het puberen. Door middel van magnetic resonance imaging (MRI) technieken kunnen we een beeld krijgen van de structurele eigenschappen, bijvoorbeeld de grootte van hersengebieden en hoe deze met elkaar verbonden zijn, en van het functioneren van de hersenen, door  te kijken naar welk gebied wanneer actief is.

Zoals gezegd, tijdens de adolescentie ondergaan de hersenen grote veranderingen die vaak resulteren in kenmerkend gedrag, zoals het opzoeken van uitdagingen of gevaar. Doordat verschillende hersengebieden zich met verschillende snelheden ontwikkelen, ontstaat dit gedrag. De limbische gebieden, die voornamelijk betrokken zijn bij emotionele processen, ontwikkelen zich eerder dan de frontale gebieden, die vooral belangrijk zijn voor het controleren van gedrag. Als adolescenten in een situatie komen waarin veel emotie aanwezig is dan zullen de meer ontwikkelde limbische gebieden de controlerende prefrontale gebieden overheersen. Dit kan bijvoorbeeld gebeuren wanneer pubers worden aangespoord om iets te stelen, omdat ze anders als watjes te boek komen te staan. In dit voorbeeld zal de persoon misschien iets gaan stelen om het onzekere gevoel te veranderen en aardig gevonden te worden. De overheersende emoties kunnen resulteren in risicogedrag. Dit leidt er toe dat pubers soms beslissingen nemen die op de lange termijn schade veroorzaken.

Deze onbalans tussen limbische en frontale gebieden is een kenmerk van de adolescentie: Bij jongere kinderen zijn beide hersengebieden even onderontwikkeld en bij volwassenen is deze ontwikkeling in alle gebieden al voltooid.[2] Vanuit neurobiologisch oogpunt is het daardoor heel logisch dat jongeren uitdagingen zoeken en daarmee is het naar de fles grijpen wel erg aantrekkelijk.

Echter, juist het gebruik van alcohol kan in deze kritieke periode grote gevolgen hebben voor de hersenen die (deels) nog in ontwikkeling zijn. Studies naar structurele verschillen tussen lichte en zware adolescente drinkers tonen aan dat zwaar drinkende adolescenten een minder grote hippocampus hebben – een gebied dat onder andere betrokken is bij het geheugen.[3] Maar misschien nog informatiever zijn de studies naar het functioneren van de hersenen van adolescenten die veel alcohol drinken. Hieruit blijkt dat hersenactiviteit van zware en lichte drinkers tijdens taken met het verbale en non-verbale werkgeheugen verschillen: zware drinkers konden zich tien procent minder informatie herinneren.[4] Deze studies geven aan dat alcoholgebruik tijdens de adolescentie bijzonder negatieve effecten heeft op het functioneren van geheugen. Er moet echter vermeld worden dat het nog onduidelijk is of deze hersenveranderingen op de lange termijn blijvend zijn.

Ondanks deze onduidelijkheid kan worden aangenomen dat die twee jaartjes wel degelijk uitmaken en dat het dus beter is om het risico bij adolescenten niet te nemen. De onbalans in hersenontwikkeling is namelijk vooral aanwezig tijdens adolescentie, terwijl deze onbalans bij 18-jarigen  al grotendeels is verdwenen.

Drank in sociale context
Het tweede argument, namelijk dat de huidige grens van 16 jaar nu ook al niet wordt nageleefd, is interessant. Je kan je namelijk afvragen waarom deze niet wordt nageleefd. Het is niet onmogelijk, maar het wordt wel steeds lastiger om onder de 16 jaar aan alcohol te komen. Supermarkten controleren steeds strenger. Tegenwoordig word je soms zelfs op 25-jarige leeftijd om je ID-kaart gevraagd bij het kopen van een wijntje. De ontploffende fora op internet met argumenten als: ‘Het is de eigen verantwoordelijkheid van jongeren en hun ouders’ en ‘Wie zijn zij in het kabinet om mijn zoon te verbieden te drinken, dat maak ik zelf als moeder wel uit!’ geven al aan waar een belangrijk deel van het probleem ligt. Een verklaring voor de getoonde weerstand is dat volwassenen veel waarde hechten aan het drinken van alcohol. Alcohol drinken wordt gezien als sociaal en acceptabel gedrag, zeker vergeleken met het gebruik van andere drugs.  Als je bij jezelf nagaat, kom je waarschijnlijk tot de conclusie dat je voornamelijk alcohol drinkt op bepaalde gelegenheden (verjaardagen, feesten, tijdens eten) of met leuke mensen. Je drinkt in een bepaalde (sociale) context en daar houd je vaak een positieve herinnering aan over. Ouders willen hun kind alcoholische drank wel ontnemen, maar niet de leuke ervaring die daarmee samen hangt.

Dit benadrukt het sociale aspect van alcohol. Veel ouders vinden het niet erg en vinden het er zelfs bij horen dat hun kind een alcoholisch drankje meedrinkt. Mocht jij tijdens Oud & Nieuw niet ook een slokje of klein glaasje champagne? Doordat ouders vinden dat alcohol bij bepaalde gelegenheden hoort, krijgt het kind van huis uit bepaalde associaties en normen mee met betrekking tot alcoholgebruik. Echter, uit verschillende onderzoeken is gebleken dat het duidelijk stellen en hanteren van regels de beginleeftijd van alcoholgebruik kan terugdringen, net als het aantal glazen alcohol dat door de jongere genuttigd wordt. Daarnaast zorgt dit voor een verlaagd risico op probleemdrinken twee jaar later.[5] Het blijkt dus beter dat de ouders alcoholgebruik tot aan de wettige leeftijd als taboe beschouwen dan dat ze de jongere er langzaam aan te laten wennen door hem of haar de eerste biertjes in een thuissituatie te laten drinken.

Naast de algemene, vaak onbewuste, link die gelegd wordt tussen alcohol en gezelligheid, is er nog een ander sociaal aspect aan drinken. Als twee mensen samen drinken, blijken ze elkaar te imiteren. Ze stemmen de totale hoeveelheid drank op elkaar af en drinken ongeveer met dezelfde snelheid.[6] Dit imiteren gaat vaak volledig onbewust. Waar mensen zich wel bewust van zijn, is dat er een dilemma ontstaat als je nog zin hebt in een drankje maar niemand anders meer wil. Hoogstwaarschijnlijk zal je het nog een keer vragen in de hoop mensen over te halen: ‘Wil echt niemand anders nog een wijntje?’, ‘Zullen we samen nog een flesje nemen?’. Als daar geen respons op komt, zal je twijfelen en het bestellen van een laatste drankje waarschijnlijk laten. Aan de andere kant, als iemand jou de vraag stelt of je er ‘nog ééntje’ mee wilt doen, zal het je misschien veel moeite kosten om dat niet te doen. Dit zijn voorbeelden van de invloed van je sociale omgeving op je drinkgedrag. Het hoeft niet duidelijk uitgesproken te zijn, maar het gebeurt ook als er niet over gesproken wordt. Ook dan imiteer je jouw partners drinkgedrag. Het is niet onwaarschijnlijk dat dit effect nog veel groter zal zijn bij jongeren dan bij volwassenen, omdat ze graag in de groep willen passen. Door deze invloed van sociale omgeving op drinkgedrag denk ik dat het belangrijk is dat deze processen belicht worden in informatieve campagnes. Mensen moeten zich meer bewust worden van de sociale processen die er toe leiden om nog een drankje te nemen, en daarmee ook een bewuste keuze te kunnen maken dat ene biertje extra soms niet te doen. Als wij er soms al moeite mee hebben aan de eettafel, of nog erger, niet eens door hebben dat we er één meer drinken dan dat we eigenlijk willen, dan moet dit een grote opgave zijn voor jongeren.

Met betrekking tot deze leeftijdsverhoging ligt de kans op succes dus voor een groot deel bij de handhaving door ouders. Jongeren die hun eerste alcohol drinken als ze tussen de 12 en 15 jaar zijn, kopen deze eerste biertjes vaak niet zelf. 21 procent van de jongeren tussen de 12 en 15 jaar zegt het wel eens zelf te kopen, maar de 71 procent die het niet zelf koopt krijgt het van de ouders.[7] Deze studies benadrukken de grote rol van ouders in het alcoholgebruik van het kind. Er moet meer focus liggen op de invloed van de opvoeding, op het mensen bewust maken van de sociale aspecten van drinken en op het informeren van jongeren over de invloed op elkaar.

Verandering van drinkpatroon
Dan is er nog een laatste punt dat ik wil belichten. Tot nu toe hebben we vooral gekeken naar het terugdringen van de leeftijd waarop het eerste alcoholische drankje wordt genuttigd. De grootste problemen, bijvoorbeeld in het verkeer, ontstaan echter vooral door excessief drinken. Excessief drinken is het drinken van een grote hoeveelheid alcohol op een avond en komt vaker voor naarmate jongeren ouder zijn.[8] Van de 12-jarigen die de afgelopen maand tenminste één keer heeft gedronken, dronk 47 procent vijf glazen of meer per gelegenheid. Dit percentage loopt op naarmate de leeftijd omhoog gaat. Op 16-jarige leeftijd is dit toegenomen tot bijna twee van de drie drinkende jongeren (61 procent).[9] Het lijkt erop dat hoe dichter ze bij de leeftijdsgrens komen, die nu nog 16 is, hoe meer ze excessief drinkgedrag vertonen. Als de leeftijdsgrens dus naar 18 jaar gaat, zal dit fenomeen verschuiven en heb je als het ware twee jaar winst.

Als we kijken naar andere landen waar ze hogere leeftijdsgrenzen hanteren, kunnen we een idee krijgen van de effecten hiervan. In Amerika is recentelijk in sommige staten de leeftijdsgrens weer opgeschroefd naar 21. Onderzoek wijst uit dat met het optrekken van de leeftijdsgrens niet alleen het alcoholgebruik onder de 21 jaar, maar ook het alcoholgebruik in de leeftijd van 21 tot 25 jaar wordt verminderd, met als bijkomstigheid een aanmerkelijke daling van het aantal verkeersongevallen waarbij adolescenten betrokken waren.[10] Deze verhoging lijkt dus vooral positieve gevolgen te hebben.

Conclusie
Aangezien de hersenen van adolescenten zich nog volop aan het ontwikkelen zijn en alcohol hier een slechte invloed op heeft, is het zinvol om alcoholgebruik onder jongeren te verminderen. Hierbij is een belangrijke rol weggelegd voor de bewustwording onder ouders en leeftijdsgenoten over de sociale aspecten van alcohol drinken en de rol van opvoeding. Dit alles kan vergemakkelijkt worden door de beschikbaarheid van alcoholhoudende drank voor jongeren onder de 18 jaar te verminderen. Het simpelweg verschuiven van de leeftijdsgrens zal het probleem niet oplossen, maar in combinatie met goede educatieve campagnes over de invloed van opvoeding en sociale context, is dit een prima maatregel om jongeren tegen zichzelf te beschermen.

Martine Groefsema (1988) is als promovenda verbonden aan de vakgroep Developmental Psychopathology van de Radboud Universiteit Nijmegen. In haar onderzoek richt zij zich op de invloed van de sociale omgeving op drinkgedrag en de onderliggende processen in de hersenen van sociale drinkers en alcoholverslaafden.


[1] ‘Senaat voor drinken vanaf 18 jaar’, online beschikbaar via http://nos.nl/artikel/519675-senaat-voor-drinken-vanaf-18-jaar.html (geraadpleegd op 5 november 2013).

[2] Zie: B.J. Casey, R.M. Jones, & T.A. Hare, ‘The adolescent brain’, Annals of the New York Academy of Sciences 1124 (2008), 111-126; L.H. Somerville, R.M.  Jones & B.J. Casey, ‘A time of change: behavioral and neural correlates of adolescent sensitivity to  appetitive and aversive environmental cues’,  Brain and cognition 72 (2008), 124-133; R.W. Wiers e.a., ‘Automatic and controlled processes and the development of addictive behaviors in adolescents: A review and a model’, Pharmacology, Biochemistry and Behavior 86 (2007) 263-283.

[3] M.D. De Bellis, e.a., ‘Hippocampal volume in adolescent-onset alcohol use disorders’, American Journal of Psychiatry 157 (2008) 737-744; B.J. Nagel e.a., ‘A Reduced hippocampal volume among adolescents with alcohol use disorders without psychiatric comorbidity’, Psychiatry Research 139(2005) 181-190.

[4] S.A. Brown e.a., ‘A developmental perspective on alcohol and youths 16-20 years of age’ Pediatrics 121 (2008) 290-310; S.F. Tapert e.a., ‘Blood oxygen level dependent response and spatial working memory in adolescents with alcohol use disorders’, Alcoholism: Clinical and Experimental Research 28 (2004), 1577-1586.

[5] I.M. Koning e.a., ‘Alcohol-specific socialization practices and alcohol use in Dutch early adolescents’, Journal of Adolescence 33 (2010) 93-100; A. Wagenmans, Alcohol in de opvoeding, Afstudeerscriptie Universiteit Twente (Enschede 2008).

[6] H. Larsen e.a., ‘Peer influence in a micro-perspective; imitation of alcoholic and non-alcoholic beverages’, Addictive Behaviors 35 (2010) 49-52.

[7] K. Monshouwer e.a., , Jeugd en riskant gedrag 2007. Kerngegevens uit het Peilstationonderzoek Scholieren, Utrecht: Trimbos-instituut (Utrecht 2008); R. Vet en R. van den Eijnden, Het gebruik van alcohol door jongeren en de rol van ouders: resultaten van twee metingen, IVO-onderzoek (NIGZ) (Rotterdam 2007).

[8] Vet en Van den Eijnden, Het gebruik van alcohol door jongeren en de rol van ouders.

[9] Monshouwer e.a., Jeugd en riskant gedrag.

[10] Brown e.a., ‘A developmental perspective on alcohol and youths 16 to 20 years of age’.

 

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *

De volgende HTML tags en attributen zijn toegestaan: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>